ودقايق زبان ودر صدد فارسي نوشتن باشد . تمام اين جهات بحدّ كامل در كتاب التّفهيم موجود است . وبر خلاف ديگر مؤلّفات قديم كه خواصّ أدبي انگشت شمار از روى آنها پيدا توان كرد ، سر تا پاى اين كتاب انباشته از لغتها واصطلاحها وپيوندها وجملهبنديهاى قديم فارسي است كه بايد آنرا سرمايه ومأخذ عمده براي نوشتن فرهنگ ودستور وساختن لغات فارسي قرار داد .
نگارنده بخش عمده از كلمات ومخصوصا اصطلاحات علمي فارسي را از اين كتاب غالبا با شمارهء صفحات استخراج وبمقدّمه الحاق كرده است . اينك پارهيى از خواصّ نحوى وصرفى را با أمثلة وشواهد يادآور ميشود .
1 - تكرار يك فعل در چند جمله پشت سر يكديگر .
تكرار وحذف يك فعل در جملههاى متوالى از قديم تاكنون سه حالت بخود گرفته است . پيشينگان فعل را در آخر همهء جملهها تكرار ميكردند . ومثالش در نثر بعد از اسلام تا أوائل سدهء هفتم هجرى بحدّى فراوانست كه بياد آورى محتاج نيست « 1 » .
متوسّطان خاصّه از زمان افصح المتكلّمين سعدى ببعد ، غالب فعل را از جملهء دوّم حذف ودر جملهء اوّل ذكر ميكردند . مثلا مىنوشتند « شبى در كنج خلوت نشسته بودم ودر بر اغيار بسته » . امّا متأخّران از جملهء اوّل حذف ودر جملهء آخر ذكر مىكنند مثلا « شبانگاهى در گوشهء تنهائى نشسته ودر بر هر كس بسته بودم » . بالجملة در كتاب تفهيم بروش قديم يك فعل پشت سر يكديگر تكرار شده است مانند : « وآنك ميان جنوب ومغرب است غربى جنوبي بود وآنك ميان مغرب وشمال است غربى شمالي بود وآنك ميان شمال ومشرق است شرقي شمالي بود » ص 66 - 65 « دستش گرفته دارد وأو را از آن بلاد فرياد رسانيده دارد » ص 488 .
2 - جمع ميان ( را ) و ( از جهت ) و ( از بهر ) مانند : « وز بهر آنرا كه اندر
هامش
( 1 ) - رجوع شود بمقدّمهء نگارنده بر كتاب نصيحة الملوك غزّالى .