زنهار خواننده نپندارد كه من از اهميّت ديگر آثار گرانبهاى فارسي كه از هر چيز براي ما عزيزتر است ، غافل وبىخبرم وبچشم كم در آنها مىنگرم ، يا از آغاز كار بر اين عقيدة بوده وبديدهء يكتا بيني در كتاب تفهيم نگريستهام . يا چون در زنده ساختن اين اثر رنج فراوان برده وعمر گرانمايه در اين كار خرج كردهام ، فرزند خود را بجمال مىبينم ودر پى بزرگ گردانيدن كار خويش هستم ! من همهء عمر را در اينگونه راهها داده وهمه سرمايهء زندگانى را بر سر اين سوداها نهادهام . كارم منحصر باين كتاب نبوده است ، امّا بر سر اين كار بخصوص پس از چند سال رنج وزحمت ووارسيهاى فراوان بنتيجهء اين مايه شناسائى برخوردم كه أستاذ ابوريحان بزرگترين علما ودانشمندان مشرق وكتاب تفهيم مهمّترين كتب نثر فارسي است .
خواصّ أدبي كتاب التّفهيم
فرهنگ ودستور فارسي را در درجهء اوّل از روى كتب نظم ونثر فصحا وبلغا ودر درجهء دوّم از روى محاورات فارسي زبانان وبويژه مردم آن شهرها وديهها كه از هجوم ورفت وآمد ونفوذ أدبي بيگانگان بركنارتر ماندهاند بايد گرفت . ونوشتههاى فارسي هرقدر قديمتر باشد ، بريشه وأصل زبان فارسي نزديكتر واز آميختگى با زبانهاى ديگر دورتر است . خصوصا اگر نويسنده خود أستاذ أدب وواقف برموز
هامش
كتاب الابنية عن حقايق الأدوية در مفردات طبّ تأليف أبو منصور موفّق بن عليّ هروى هم در زمان منصور بن نوح سامانى ( 350 - 366 ) تأليف ونسخى از آن بخطّ علي بن أحمد طوسي اسدى شاعر معروف صاحب گرشاسبنامه در ماه شوّال 447 كتابت شده ونسخهء عكسي آن در كتابخانهء وزارت فرهنگ موجود است . ونيز كتاب حدود العالم در جغرافيا كه در حدود سال 372 هجرى تأليف شده از كتب علمي فارسي عهد سامانيان است .
در گاهنامهء 1311 ص 130 - 132 نيز از يك كتاب فارسي خبر ميدهد كه بىاندازه اهميّت دارد .
خلاصهء گفتار صاحب گاهنامه اين است كه « محمّد بن ايّوب طبري كتابي در أسطرلاب بطرز سؤال وجواب بفارسى تأليف كرده كه تاريخ تأليفش 354 هجرى قمري است واز اين كتاب نسخهاى اين جانب دارم كه تاريخ كتابتش روز جمعهء 25 ربيع الاوّل سال 372 هجرى قمري است » .
نگارنده هم يكبار اين كتاب را در منزل آقا سيّد جلال نويسندهء گاهنامه زيارة كردهام .