امّا تغيير أصول هيئت بمبناى حركت زمين ، أساس ومرحلهء ديگرى دارد كه مربوط بأصل سخن ما نيست . وانگهى أستاذ ابوريحان اتّفاقا يكى از دانشمندان وعلماى بزرگ رياضى است كه حركت زمين را جدّا انكار نكرده ودفع اين شبهه را دشوار شمرده وعقيدهء خود را در اين باره در كتاب استيعاب الوجوه الممكنة في صنعة الأسطرلاب بيان فرموده است ونگارنده در رسالهء جداگانه عقيدهء أو را در بارهء اين قضيّه بتفصيل نوشتهام .
يكى از جهات اهميّت كتاب التّفهيم اين است كه أستاذ ابوريحان در نوشتن اين كتاب كوششى بسزا داشته كه تا ميتواند بجاى لغتها واصطلاحهاى علمي كه در آن زمان بعربي متداول بوده است كلمات فارسي أصيل بگذارد . بطوريكه هم عبارات مفهوم باشد وهم أسلوب كتاب از شيوائى وبلاغت أدبي نيفتد . وبراستى خوب از عهده برآمده وكارى شگرف انجام داده است . از اين جهت كتاب تفهيم با قطع نظر از خصوصيّات ومزاياى ديگر مخزن پرمايهايست از لغات واصطلاحات وتركيبات قديم فارسي . وگوئى هدف مقصود ابوريحان در نوشتن اين كتاب دو غرض عالي بوده است : يكى بيان مطالب چند رشته از فنون رياضى وهيئت ونجوم . وديگر احياء زبان فارسي وسرمشق دادن وراه باز كردن براي نوشتن كتاب علمي بفارسى بر خلاف معمول علماى آن زمان كه كتب علمي را بزبان عربى مىنوشتند « 1 » .
هامش
( 1 ) - شيخ الرّئيس أبو على سينا كه معاصر ابوريحان بوده هم بعض كتب علمي بفارسى نوشت كه مهمترين آنها دانشنامهء علائى يا حكمت علائيه است بنام علاء الدّوله أبو جعفر كاكويه حاكم أصفهان .
امّا تاريخ تأليفش بقرائن تاريخي بعد از سال 420 هجرى قمري يعنى بعد از تاريخ تأليف كتاب التّفهيم بود .
هيچكدام از معاصران ابوريحان در انشاء فارسي باستادى ومهارت وبلاغت وى نبودند . ونثر كتاب تفهيم بمراتب عاليتر از حكمت علائيه است .
خود أستاذ ابوريحان در كتاب الجماهر في معرفة الجواهر از يك كتاب فارسي در جواهر شناسى خبر ميدهد كه ظاهرا متعلّق بعهد سامانيان بوده است . ونسخهء آن فعلا در دست نيست .