نيست كه نغمهء تهمتى ساز يا بقول معروف مشت مؤلّفان را باز كند . چه بيشتر اقتباسها را كه نويسندگان قديم از روى كتب يكديگر داشتهاند بدلائلى كه شرحش از موضوع سخن ما خارج است ، داخل سرقت وانتحال نمىشمارد بلكه مبنى بر اعتبار سند وشهرت گويندهء أصل ميداند .
اينك بعض كتابها را كه تقليدگونهيى از كتاب التّفهيم است يا مأخذ مهمّش اين كتاب بوده يا اقتباسى از آن كرده ياد آور ميشويم .
[ 1 - كتاب روضة المنجمين ]
1 - كتاب روضة المنجمين : اين كتاب را حكيم شهمردان بن أبو الخير رازي در سال 466 هجرى قمري « 1 » يعنى 46 سال بعد از تاريخ تأليف كتاب التّفهيم براي حكيم علىّ بن إبراهيم كرمانى تأليف كرده وتقليد گونهئى از كتاب تفهيم است .
[ 2 - كتاب كيهان شناخت ]
2 - كتاب كيهان شناخت : تأليف حسن قطّان مروزى ( 465 - 548 ) « 2 » كه نسخهاى از آن در كتابخانهء مجلس بنمرهء 202 موجود است ، واين كتاب را در مرو بسال 498 هجرى در فنّ نجوم بفارسى تأليف كرده « 3 » ودر بسيارى از عقايد از قبيل حركت فلك ثوابت هر 66 سال يكدرجه ودر مدّت 23760 سال يكدور وهمچنين در شمارهء ثوابت و « منازل قمر » و « قرانات » و « جغرافيا » پيرو ابوريحان است . وبالجملة اين
هامش
( 1 ) - در مواضع اوجات روز 27 رجب 466 هجرى قمري را تصريح كرده است .
كتاب نزهتنامه علائى كه نسخهئى از آن در كتابخانهء مجلس شوراى ملّى إيران تحت نمرهء 784 موجود ميباشد نيز يكى از تأليفات حكيم شهمردان رازي است . اين كتاب را پس از سال 477 هجرى قمري بنام علاء الدّوله أمير خاصبك أبو كاليجار كرشاسف كه از نوادههاى حاكم أصفهان علاء الدولة محمّد بن دشمنزيار بود بفارسى تأليف كرد وظاهرا ترجمهء كتاب البدايع اوست كه بعربي تأليف كرده بود با بعض تصرّفات از خود مؤلّف .
( 2 ) - ترجمهء حال أو را جلال الدّين سيوطى در كتاب ( بغية الوعاة في طبقات النّحاة ) نوشته است ملخّصش اينكه « الحسن بن علىّ بن محمد بن إبراهيم بن أحمد القطّان أبو على المروزي البخاري الأصل مولده بمرو سنة خمس وستّين وأربعمائة قبض عليه الغز لمّا تغلبوا على مرو فجعل يشتمهم وهم يحثون التراب في فمه حتى مات في العشر الأوسط من رجب سنة ثمان وأربعين وخمسمائة » شگفتا امام محمد يحيى را هم غزان در همين سال ( 548 ) بهمين وضع نجيع كشتند وخاقانى شروانى مرثيهء غرائى برديف خاك براي أو ساخت ( رجوع شود بصفحه 248 - 249 از كتاب غزّالىنامه تأليف نگارنده ) .
( 3 ) - خود مؤلف در مبحث اوجات ميگويد « وتاريخ ما اوّل محرم سنه ثمان وتسعين وأربعمائة هجرى بوده است » وبعضي نوشتهاند كه تأليف اين كتاب ميان سالهاى 498 و 500 هجرى اتّفاق افتاد .