ودر باب نسيئى ميگويد « وعرب حاجتمند بودند بآنك حجّ ايشان در وقتي باشد كه سخت گرم نبود وهوا خوش بود وحركت آسانتر بود » « 1 » .
[ 3 - كتاب جهان دانش ]
3 - كتاب جهان دانش از تأليفات شرف الدّين محمّد بن مسعود بن محمّد مسعودى نيز از جمله كتبي است كه بتقليد ابوريحان واقتباس از كتاب تفهيم بسال 549 هجرى قمري موافق 523 يزدگردى تأليف شده است .
دربارهء زمان مؤلّف وتاريخ تأليف اين كتاب آنچه نگارنده ديدهام أغلب بلكه همگى باشتباه رفتهاند « 2 » با اينكه در خود كتاب صريحا تاريخ تأليف ذكر شده است .
در مواضع اوجات مينويسد « در اين سال كه اتّفاق اين تأليف افتاد وآن سال پانصد وچهل ونهم است از هجرت پيغمبر صلّى اللّه عليه وسلّم وسال پانصد وبيست وسوّم از تاريخ يزدجرد بن شهريار أوج آفتاب به بيست وشش درجه وبيست وشش دقيقهء جوزا رسيده بود » « 3 » .
از دو سه جاى ديگر كتاب هم تاريخ تأليف با قواعد فنّى ومحاسبات نجومى استنباط ميشود . از جمله در منازل قمر ميگويد « شرطين اكنون در روزگار ما بنزديك بيست وچهار درجهء حمل رسيده است . وثرّيا در روزگار ما بهفده درجهء ثور است بتقريب » « 4 » ونيز أوقات طلوع منازل را براي شصت وشش سال كه مدّت حركت يكدرجه از فلك
هامش
( 1 ) - أستاذ ابوريحان در اينباره مينويسد « پس عرب خواستند كه حجّ ايشان هم بذى الحجّه باشد وهم بخوشترين وقتي از سال وفراخترين گاهى از نعمت وز جاى نجنبد تا تجارت وسفر بر ايشان آسان بود » ص 224 .
( 2 ) - در گاهنامهء 1311 ص 146 مينويسد « محمّد بن مسعود بن محمّد المسعودي از علماء قرن پنجم است كه بسال 420 وفات يافته » ! در مقدّمهء طبع كتاب جهان دانش هم تاريخ تأليف را درست استخراج نكردهاند .
( 3 ) - ص 48 چاپ طهران از نشريّات انجمن سالنامهء دبيرستان پهلوى . نگارنده محض اطمينان بصحت نسخه در ضبط تاريخ تأليف از روى قواعد فنّى نيز محاسبه كرد وهم بقاعدهء تحويل تواريخ بيكديگر سال 523 يزدگردى مطابق 549 هجرى قمري درآمد وهم از روى استخراج أوج آفتاب در 26 درجه و 26 دقيقهء جوزا نتيجة مطابق اين تاريخ بود .
( 4 ) - ص 114 چاپ طهران .