تأليفاتى كه از روى كتاب التّفهيم تقليد واقتباس شده است
كتاب تفهيم از همان تاريخ كه از زير دست أستاذ درآمد ( سال 420 هجرى قمري ) شهرتى روزافزون يافت بطوريكه ميان كلمهء تفهيم وابوريحان همچون مجسطى وبطلميوس وكتاب ألوف وأبو معشر وقانون وأبو على ملازمهء ذهني وعرفى وبقول علماء منطق دلالت التزامى پيدا شد ، كه چون يكى را مىگفتى آن ديگر بىدرنگ بخاطر ميآمد وكم كم بصورت مراعاة نظير وتناسبهاى أدبي درآمد . صاحب مرزباننامه در داستان پادشاه ومنجّم ( ص 189 چاپ تهران ) ميگويد « در حلّ مشكلات مجسطى بوريحان بتفهيم أو محتاج بودى وبو معشر باعشار فضل أو نرسيدى » .
وچون صحيحترين ومعتبرترين سند چند فن از علوم رياضى وهيئت ونجوم وأسطرلاب بود ، پيوسته مورد رجوع ومأخذ مهمّ دانشمندان وطالبان اين علوم گرديد . واز آن زمان تاكنون كمتر كتابي است كه در اين فنون تأليف شده واز كتاب تفهيم نقل گفتار واقتباس مطلبي در آن نشده باشد . نظامى عروضى در كتاب مجمع النّوادر معروف به چهار مقاله ( تأليف در حدود 550 هجرى قمري ) در آغاز مقالت سوّم در علم نجوم مينويسد « ابوريحان بيرونى در كتاب التّفهيم في صناعة التنجيم باب اوّل بگويد كه مرد نام منجّمى را سزاوار نشود تا در چهار علم أو را غزارت نباشد » الخ .
گذشته از اقتباسها ونقل أقوال كه همهء علماى فن از همهء مؤلّفات أستاذ ابوريحان واز جمله همين كتاب التّفهيم داشتهاند چندين كتاب مخصوصا بتقليد واقتباس از اين كتاب نوشته شده است . وغالب براي اعتبار سند گفتارشان نام مرجع تقليد را ياد كرده وبرخى هم بسبب معلوم بودن وشهرت سند وپارهيى هم بعمد از روى كژ طبعى وبد سليقگى از بردن نام خوددارى كردهاند .
كتاب التّفهيم چنانكه پيش گفتيم مشتمل بر چند شعبه از فنون رياضى وهيئت ونجوم است : هندسه وحساب وجبر ومقابله وهيئت وجغرافيا ومعرفة الأقاليم ومعرفت تقويم وأسطرلاب واحكام نجوم .
بعدها از روى هر قسمتى از اين اقسام ، كتابها تقليد واقتباس وأحيانا سرقت وانتحال شده است كه اگر همه را شماره كنيم بطول مىانجامد . نگارنده در اين صدد