كتاب هم در روش تأليف وهم در نظم وترتيب فصول وأبواب وهم در بيان مطالب سر تا پا اقتباس وتقليد از كتاب تفهيم است وگاهى عين عبارات تفهيم را با اندكى تصرّف آورده است .
نمونهيى از عبارات كيهان شناخت براي مقايسه با تفهيم نقل ميشود :
در باب حركت فلك ثوابت مينويسد « بدانكه ستارگان ثابته نزديك علماء متأخر در هر شصت وشش سال يكدرجه از منطقة البروج ببرند وبطلميوس در كتاب مجسطى چنين گفته است كه بهر صد سال يكدرجه روند وسير ايشان بر توالى است اعني بترتيب بروج نخست حمل برند آنگاه بحمل بازآيند واين در مدّت بيست وسه هزار وهفتصد وشصت سال شمسي بود بر حسب قول علماء متأخر » .
ودر اوجات ستارگان ميگويد : « بدانكه هر كوكبى اندر فلك خويش گاه بزمين نزديكتر آيد وگاه بلندتر شود واز زمين دورتر بود وغايت بلندى كوكب را أوج گويند وبعدابعد نيز گويند وبلغت يوناني اقنجيون « 1 » گويند وغايت نزديكى را بزمين حضيض گويند وقرب أقرب گويند وبلغت يوناني اقرنجيون « 2 » گويند » .
در صورت سنبله ميگويد : « ششم سنبله كه أو را نيز عذرا گويند ووى بر صورت زنى است با گيسو فروگذاشته سر وى سوى مغرب وپاى وى سوى مشرق دست راست وى سوى شمال ودست چپ سوى جنوب واندر وى بيست وشش ستاره است وبيرون از وى شش ستاره است » . ودر باب كواكب ثابته يا ستارگان بيابانى ميگويد : « واين جمله ستارگان را بيابانى گويند وبدان كه بر آسمان ستاره از بهر آن سخت بسيار مينمايد كه پراكنده است ونظم ندارد وشمردن آنچ پراكنده وبىنظم بود دشوار بود امّا چون هم برين نسق كه حكيمان پيشين شمردهاند اگر كسى پاره پاره جدا ميكند وميشمرد ومدّتى دراز در اين كار كند بداند كه ايشان راست ميگويند » .
هامش
( 1 ) - ظ : افبجيون . رجوع شود بصفحهء 116 كتاب تفهيم نسخهء حاضر .
( 2 ) - ظ : افريجيون . رجوع شود بصفحهء 116 كتاب تفهيم نسخهء حاضر .