ثوابت است « 1 » استخراج كرده و « در جدول نهاده است از اوّل سال هزار وچهار صد وشصت ودوم از تاريخ إسكندر تا سال هزار وپانصد وبيست وهشتم هم از اين تاريخ » « 2 » .
ودر اين استخراج قطعا نظر بزمان خودش داشته وبراي تكميل يكدرجه در 66 سال ، پنج سال پيش از تاريخ تأليف را مبدأ قرار داده است . زيرا سال 1462 اسكندرى مطابق ميشود با سنهء 544 هجرى قمري و 1150 مسيحي . وسال 1528 اسكندرى مطابق است با 612 هجرى قمري و 1216 مسيحي . امّا سال تأليف يعنى 549 هجرى قمري موافق ميشود با 1155 مسيحي و 1467 اسكندرى « 3 » .
بالجملة كتاب جهان دانش هم مانند كيهان شناخت مشتمل بر مطالب يك باب از كتاب تفهيم است يعنى قسمت هيئت ومعرفة الأقاليم ، وبتعبير أستاذ ابوريحان « حالهاء آسمان وزمين » . ودر بعض مواضع بخصوص در قسمت جغرافيا ونقشهء درياها وشهرهاى هفت إقليم وصور كواكب ، اقتباس وتقليدش از كتاب تفهيم روشن وهويداست .
فرق مسعودى با حسن قطّان مروزى اين است كه مسعودى از أستاذ ابوريحان نام ميبرد ومعلوم ميكند كه بمؤلّفات أو نظر داشته است . امّا حسن قطّان بدون اينكه نامى از أستاذ برده باشد كتاب كيهان شناخت را سرتاپا تقليد واقتباس از كتاب تفهيم كرده است .
در كتاب جهان دانش در باب شمارهء كواكب مرصوده وستارگان چهل وهشت پيكر مينويسد « وآنكه خواهد شرح تفاصيل اين كتاب بتفصيل بداند بكتبى كه در اين فنّ كردهاند رجوع بايد كند خصوصا كتاب ابن الصّوفى وكتاب ابوريحان » . « 4 »
[ 4 - كتاب كفاية التعليم في صناعة التنجيم ]
4 - كتاب كفاية التعليم في صناعة التنجيم : تأليف سيّد العلماء أبو المحامد محمّد بن مسعود بن محمّد بن الزكىّ الغزنوي رحمه اللّه . اين كتاب هم بتقليد كتاب التّفهيم
هامش
( 1 ) - مسعودى در اين عقيدة كه حركت فلك ثوابت هر 66 سال يك درجه ميباشد پيروى از ابوريحان وگروهى ديگر از علماى رياضى كرده است .
( 2 ) - ص 115 چاپ طهران .
( 3 ) - تطبيق سألها را نگارنده از روى قاعدهء تحويل تواريخ بيكديگر استخراج كرد
( 4 ) - ص 105 چاپ طهران .