در كتاب تفهيم وكتاب تحقيق ماللهند ، وهمچنين ايّام مشهورهء ايرانيان وخوارزميان وتازيان ويهود ونصارى در كتاب تفهيم وكتاب الآثار الباقية ، وأمثال اين مطالب را با يكديگر مقابله ومقايسه كرده وبتفاوتى كه گفته شد برخورده است امّا نه بآن اندازه كه براي مقصود ما دليل قاطع باشد .
ونيز از جمله قرائن تقدّم فارسي بر عربى اين است كه : أستاذ ابوريحان كتاب تفهيم را براي ريحانه بنت الحسين يا حسن خوارزمي تأليف فرمود بطورى كه نوآموزان ومبتديان صناعت تنجيم را بكار آيد . بديهي است كه زبان دختر خوارزمي ، فارسي بود وهر نوآموز فارسي زبانى زبان فارسي را بهتر از عربى مىفهمد . با آن طبع سليم وسليقه وروش مستقيم كه مخصوص ابوريحان بود وبا اين نظر كه در تأليف كتاب التّفهيم داشت ، مناسب چنين مينمايد كه اين كتاب را نخست بفارسى تأليف كرده وچون در آن زمان كتب عربى نزد علما وفضلا متداولتر بوده آنرا بعربي نيز نقل فرموده است ؟
امّا قرائن تقدّم عربى بر فارسي از جمله همانست كه پيش أشارت كرديم : سياق عبارات تفهيم فارسي مخصوصا در بعضي مواضع كاملا بترجمهء عربى مانندگى دارد . امّا گفتم : از اين نكته غافل نبايد بود كه در نثر فارسي قرن چهارم وپنجم هجرى نمونهها از قبيل زاد المسافرين ناصر خسرو يافته ميشود كه بىشباهت بترجمهء عربى نيست « 1 » .
هامش
( 1 ) - سبك نثر فارسي قرن چهارم وپنجم هجرى أغلب شباهتى بترجمهء عربى دارد هرچند مستقيما از عربى ترجمه نشده باشد . ونگارنده در رسالهاى كه مخصوص سبكهاى نثر فارسي نوشته در اينباره تحقيق كرده است كه آيا اين شباهت از بابت تأثير زبان عربى در فارسي وباين علّت است كه ترجمههاى كتب عربى از قبيل تاريخ وتفسير طبري كه در عهد سامانيان انجام گرفت ، سرمشق نويسندگان بعد شد واز آنگاه كه نويسندگان خوش طبع إيراني دست بكار شدند بمرور زمان اين شيوه متروك گشت ، يا از بابت انقلاب أدبي است كه در زبان عربى بعد از اسلام پيدا شد باين علّت كه نويسندگان قرون أولى كه مبتكر سبك تازه در انشاء عربى شدند واسلوبشان سرمشق نويسندگان بعد قرار گرفت ، همچون عبد اللّه بن مقفّع متوفّى 143 وطاهر بن حسين پوشنگى ذو اليمينين متوفّى 207 ، وپس از آنها ابن عميد وصاحب بن عبّاد وأبو بكر خوارزمي وبديع الزّمان همداني وأبو نصر مشكان وقابوس وشمگير