عادة دور مينمايد كه در يك روز بخصوص يعنى سه شنبهء 25 رمضان 420 هجرى مطابق ارديبهشت روز سوّم آبانماه 398 يزدگردى وهفتم تشرين الاوّل 1341 اسكندرى ( ص 280 نسخهء فارسي حاضر - يوم الثلاثاء الخامس والعشرين من شهر رمضان سنة عشرين واربعمأته الخ ) بتصنيف دو كتاب مستقلّ در يك موضوع ، بدون اختلاف در مطالب ونظم وترتيب كتاب ، براي يك نفر ، بدو زبان ، مشغول باشد ومثلا يك مطلب را بعينه در يك روز هم بفارسى وهم بعربي بنويسد !
پس ناگزير يكى را پرداخته وسپس آنرا بزبان ديگر نقل كرده واگرچه ممكن است كه ميان تأليف أصل وترجمهء خود مؤلّف چند سال فاصله شده باشد ، امّا بدليل اينكه تاريخ تاليف در فارسي وعربى يكى است وچند جا در هر دو بسال چهار صد وبيست تصريح شده وهيچ نوع قرينهء مخالفى نداريم ، بايد گفت كه تأليف وترجمه هر دو در يكسال انجام گرفته است .
بارى در اينكه يكى أصل وديگرى ترجمه ميباشد شكّى نيست . امّا اينكه كداميك أصل ومقدّم بوده است نگارنده با وجود اينكه چند بار نسخ فارسي وعربى را با يكديگر از اوّل تا آخر مقابله ووارسى كرده وچه از روى خود كتاب وچه از روى مآخذ ومظانّ ديگر در پىجوئى اين مطلب بوده تاكنون نتوانسته است بضرس قاطع تعيين كند كه فارسي مقدّم است يا عربى ؟ چه براي تقديم هر كدام قرائن ودلائلى يافته ميشود كه متعارض با دلائل طرف ديگر است .
از جمله قرائن تقدّم فارسي اين است كه عربى نويسى ابوريحان در اين كتاب با ديگر تأليفاتش تفاوتى دارد . باين معنى كه روح فارسي زبانى ابوريحان در تركيبات وتعبيرات اين كتاب آشكارتر ومحسوستر از ديگر مؤلّفات اوست .
نگارنده محض اين كار پارهيى از مطالب را كه أستاذ در چند كتاب متعرّض شده است از قبيل منازل قمر بعقيدهء تازيان وهندوان در كتاب تفهيم ودو كتاب ديگرش « الآثار الباقية عن القرون الخالية » و « تحقيق ما للهند من مقولة مقبولة في العقل أو مرذولة » وهمچنين تاريخ شككال وتقسيم بروج بسه بهر ونهبهر ودريكان وحدود وصورت بعقيدهء هندوان
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة مقدمه 35
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صمقدمه ٣٥