أستاذ ابوريحان خود اين كتاب را بهر دو زبان فارسي وعربى نوشته باين طريق كه آنرا نخست بفارسى يا بعربي تأليف فرموده وسپس عينا بزبان ديگر نقل كرده وبحدّى در اين كار مهارت واستادى بكار برده است كه تميز أصل از ترجمه دشوار مينمايد تا جائى كه بعضي پنداشتهاند هر كدام تأليفى است مستقل بدون اينكه يكى ترجمهء ديگرى باشد « 1 » .
اين كار كه مؤلّفى كتاب خود را از فارسي بعربي يا برعكس ترجمه كند در ميان مؤلّفان قديم بىنظير نيست .
سيّد إسماعيل جرجانى كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى را نخست بفارسى نوشت وسپس آنرا عينا از فارسي بعربي نقل كرد « 2 » .
هامش
( 1 ) - أستاذ ارجمند معاصر آقاى قزوينى دامت إفاضاته العالية در حواشي چهار مقاله ص 197 نوشتهاند « كتاب التّفهيم في صناعة التّنجيم را ابوريحان در سنهء 420 يا 425 براي ريحانه بنت الحسن خوارزميه تأليف نموده است وابوريحان خود اين كتاب را بهر دو زبان نوشته بدون اينكه يكى از آنها ترجمه از ديگرى باشد » .
اوّلا نام كتاب ( كتاب التّفهيم لاوائل صناعة التّنجيم ) است چنانكه خود ابوريحان در فهرست مؤلفاتش نوشته ودر نسخ خطّى قديم نزديك بزمان مؤلف ونيز در مآخذ معتبر ديگر نيز ضبط شده است . ظاهرا چون در متن چهار مقاله كتاب التفهيم في صناعة التنجيم نوشته همانرا عينا در حاشية نقل كردهاند وثانيا تاريخ تأليف بىشك در 420 هجرى قمري است چنانكه خود ابوريحان در چند جاى كتاب تصريح كرده نه مردّد ميان 420 - 425 . وثالثا هر دو نسخهء فارسي وعربى اگرچه از خود ابوريحان است اما اتفاقا يكى عينا ترجمه از ديگرى است چنانكه نمونههاى آنرا نگارنده در مقدّمه وحواشي كتاب نقل كرده است .
خود آقاى قزوينى در همان حواشي چهار مقاله جاى ديگر در ص 145 هم نام كتاب وهم تاريخ تأليف را مطابق آنچه گفتيم نوشتهاند .
( 2 ) - أبو إبراهيم سيد إسماعيل بن حسن بن محمّد حسينى جرجانى كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى را كه از ذخائر گرانبهاى نثر فارسي است در سال 504 هجرى قمري بنام قطب الدين محمّد خوارزمشاه مؤسس سلسلهء خوارزمشاهيان تأليف كرد . وپس از فراغت از تأليف گرفتار ملامت وسرزنش گروهى از معاصران خويش گرديد كه چرا كتاب را بعربي تأليف نكرده است پس بناچار دوباره كتاب را از فارسي بعربي نقل نمود .
نگارنده تمام ذخيرهء فارسي وقسمتى از ذخيرهء عربى را ديدهام . در مقدّمهء عربى مينويسد « بعد بلوغي السّبعين من عمرى جمعت بخوارزم كتاب الذخيرة الخوارزمشاهية في الطبّ باللغة العجميّة وبعد فراغى منه وجدت كلّ من نظر في ذلك الكتاب يتاسّف عليه ويعاتبنى ( يعاقبني ) فيه ويقول ليتك جمعت هذا الكتاب باللّغة العربيّة ليكون استمتاع النّاس به أكثر » الخ .
از اينجا معلوم ميشود كه سيّد إسماعيل در موقع تأليف ذخيرهء فارسي هفتاد سأله بوده وبنابراين تولدش در حدود 434 واقع شده است . ووفات أو را در سنهء 531 نوشتهاند . اگر اين تاريخ وفات درست باشد بايد 98 سال عمر كرده باشد واللّه العالم .