مسعودى مؤلّف كتاب جهان دانش نخست كتابي بنام الكفاية في علم الهيئة بزبان عربى تأليف كرد وسپس آنرا خودش بفارسى ترجمه نمود وجهان دانش نام نهاد « 1 » .
نگارنده از اين نكته غافل نيست كه أسلوب نثرنويسى سدهء پنجم هجرى از جهتي بىشباهت بترجمهء عربى نيست . امّا در مورد كتاب التّفهيم بخصوص با امعان نظر ووارسى كامل كه چند بار در هر دو نسخهء فارسي وعربى كرده وبا دقّتى كه در جزئيات مطالب وعبارات مبذول داشته وشواهد وقرائنى كه بدست آورده است شكّى ندارد كه يكى أصل وديگرى ترجمه است ليكن ترجمهاى كه تمام نكات ودقايق أدبي هر دو زبان در آن رعايت شده وگاه بطورى از يك زبان بزبان ديگر برگشته كه يكى بهترين راهنماى تصحيح ديگرى است .
هرچند در حواشي ونسخه بدلها مكرّر از كتاب التّفهيم عربى بعلامت ( ع ) عبارتى نقل كردهايم از قبيل صفحات 110 و 314 و 404 و 539 باز محض اينكه مطلب روشنتر شود چند فقره از أبواب مختلف كتاب را كه در مباحث ديگر نيز مورد حاجت است نقل ميكنيم :
نسخهء عربى با اين مقدّمه شروع ميشود : قال أبو الرّيحان محمّد بن أحمد البيرونىّ الخوارزمىّ رضى اللّه عنه الحمد للّه ربّ العالمين وصلاته « 2 » على سيّد المرسلين محمّد وآله الطّاهرين وسلّم تسليما امّا بعد فانّ الإحاطة بهيئة العالم وكيفيّة شكل السّماء والأرض وما بينهما على وجه الاخبار المأخوذة بالتّقليد نافعة جدّا في صناعة التّنجيم لانّ بها يقع للمستمع دربة يعتاد بها الالفاظ الجارية فيما بين أهلها ويسهل تصوّره لمعانيها حتّى إذا عاد عليها معترفا بوجوه عللها وبراهينها اتاها بفكرة مجرّدة لا
هامش
( 1 ) - شرف الدّين محمّد بن مسعود بن محمّد مسعودى در مقدّمهء كتاب جهان دانش مينويسد « چنين گويد مؤلّف اين كتاب محمّد بن مسعود المسعودي رحمه اللّه كه چون از تأليف كتاب الكفاية في علم الهيئة فارغ شدم جماعتى از دوستان چنان صواب ديدند كه آن كتاب را ترجمه سازم بپارسى تا منفعت أو عام باشد وهر كسى قريعتى صافي وطبع راست دارد اگرچه لغت تازى نداند بدين كتاب انتفاع تواند گرفت . بر صوابديد دوستان رفتم وكتاب را بپارسى ترجمه كردم ونامش جهان دانش نهادم » .
( 2 ) - وصلواته ، خ . والصلاة ، خ ل .