خجسته بادت اين فتح تا بفيروزى * بتيغ تيز بگيرى چنين حصار هزار
تو بود خواهى صاحبقران بهفت إقليم * دليل ميكند اين فتح تو بدين گفتار
همو در جاى ديگر گويد :
شهى كه ايزد صاحبقرانش خواهد كرد * چنين كه ساخت ز اوّل بسازدش أسباب
محاسبهء قرانات
اينكه گفتم محاسبهء قرانات بعقيدهء أستاذ ابوريحان با ديگر منجّمان فرق دارد شرحش از اين قرار است :
منجّمان ميگويند كه قران چهار نوع است : قران اقدم وقران أعظم وقران أوسط وقران أصغر .
مدّت دورهء قران اقدم دو هزار ونهصد وچهل سال شمسي است . وعدد قرانهاى أصغر در اين مدّت يكصد وچهل وهفت است . واين عدد بسه دور قسمت ، ودر هر دورى چهل وهشت تا پنجاه بار قران واقع ميشود . امّا دورهء قران أعظم نهصد وهشتاد سال شمسي است . ودورهء قران أوسط دويست وچهل يا دويست وچهل وپنج سال شمسي . ومدّت قران أصغر بيست سال شمسي است بتقريب . وعدد قرانها در هر مثلّثه در هر دورى دوازده يا سيزده بار « 1 » .
بعضي مانند عليشاه خوارزمي « 2 » در كتاب أشجار وأثمار ميگويند كه قران چهار قسم است : قران أعظم كه مدّتش 2940 سال است . وقران أكبر مدّتش 980 سال .
وقران أوسط 245 سال . وقران أصغر مدّتش 20 سال . ودر همه جا مراد سال شمسي است .
اين عقيدة با گفتار مشهور فقط در اصطلاح تفاوت دارد وگرنه در أصل مراد تفاوتى نيست .
هامش
( 1 ) - رجوع شود بكتاب كفاية التّعليم أبو المحامد غزنوى ومجمل الأصول كوشيار جيلى وجوامع الاحكام بيهقى وقرانات أبو معشر وديگر كتب نجوم واحكام .
( 2 ) - عليشاه بن محمّد بن قاسم خوارزمي معروف به بخارى كتاب أشجار وأثمار را در فن احكام نجوم بنام محمد بن مباركشاه پرداخت .