امّا أستاذ ابوريحان در صفحهء 207 - 208 كتاب تفهيم نسخهء حاضر قرانها را شرح داده وبر خلاف مشهور فقط سه قسم قران فرموده است باين ترتيب :
قران كوچك ( أصغر ) : دورش بهر بيست سال شمسي يكبار .
قران ميانه ( أوسط ) : دورش دويست وچهل سال شمسي .
قران بزرگ ( أعظم ) : دورش نهصد وشصت سال شمسي .
پس عقيدهء أستاذ با قول مشهور در قران أصغر وأوسط تفاوتى ندارد . امّا در مدّت قران أعظم ( 960 سال ) ونيز در شمارهء قرانها كه بيش از سه قسم نفرموده با جمهور مخالف است .
صاحب كفاية التّعليم در باب قران علوّيين ( زحل ومشترى ) ميگويد « قران علويّين بر چهار نوع است اقدم وأعظم وأوسط وأصغر هرچند كه پيشواى أصحاب صناعت بطلميوس قران اقدم را فروگذاشته است در ثمره وباقي را ياد ميكند وميگويد في القران الأصغر تفصيل الأوسط وفي الأوسط تفصيل الأعظم فإذا تكلّمت في تفصيل فصحّح جملة . وبدين سبب بيشترى از حكماى أواخر ظاهر قول بطلميوس را تقليد كردند وگفتند قران سه نوع است . خاصّه أستاذ ابوريحان چنانكه در تفهيم تقرير ميكند وميگويد قران علويّين هر بيست سالى يكبار باشد وآنرا قران أصغر خوانند وچون در مثلّثه دوازده قران كردند در دويست وچهل سال پس نقل كنند وبمثلّثهء ديگر روند وآنرا قران أوسط خوانند وچون در هر چهار مثلّثه كه اوّل آن حمل است وآخر آن سرطان قران كردند در نهصد وشصت سال وبحمل بازگشتند آنرا قران أعظم خوانند . واين قول از أستاذ پسنديده نيست براي آنكه سهو است وگمان آنست كه اين سهو از طغيان قلم است وحق آنست كه قران چهار است اقدم وأعظم وأوسط وأصغر » .
مطابق اين شرح كه از كفاية التّعليم نقل شد أستاذ ابوريحان در اين عقيدة كه قران بر سه قسم است اگر چه منفرد نبوده امّا وى بزرگترين اشخاصى است كه اين رأى را در باب قرانات داشتهاند .
التفهيم لاوايل صناعة التنجيم — صفحة مقدمه 22
مساهمون: أبو ريحان البيروني
صمقدمه ٢٢