خوشبختانه خود ابوريحان در سه موضع از اين كتاب تاريخ تأليف را صريحا ياد كرده وشخص متتبّع را از رنج استنباط وزحمت شكّ وترديد آسوده فرموده است « 1 » .
الف : در باب سوّم در صورت عالم وحالهاء آسمان وزمين در شرح اين مطلب كه « أو جهاء ستارگان كجااند » ص 135 - 136 ميفرمايد « وبروزگار ما كه چهار سد وبيست است از هجرت جاى ايشان چنانك محمّد بن جابر بتّانى يافتست » الخ .
در همين فصل وفصل بعد « جوزهرهاى ستارگان كجااند » مواضع اوجات وجوزهرات را در زمان تأليف كتاب يعنى 420 هجرى قمري بمأخذ زيج بتّانى ثبت كرده است ( ص 136 - 138 ) . در صورتيكه بتاريخ فوق تصريح نميكرد باز ميتوانستيم از روى محاسبهء مواضع اوجات وجوزهرات تاريخ تأليف را استخراج كنيم .
ب : در همان باب سوّم در شرح دفتر سال يعنى تقويم ( ص 280 ) مينويسد : « پس اين روز سهشنبه كه بيست وپنجم رمضان است اندر سال چهار صد وبيستم است از هجرت وهم هفتم است از تشرين الاوّل اندر سال هزار وسيصد وچهل ويكم از إسكندر وروز ارديبهشت است سوّم آبانماه اندر سال سيصد ونود وهشتم از يزدگرد » .
مواضع كواكب سيّاره واندازهء ساعات ومقدار ارتفاع آفتاب را در نصف النّهار اين روز هم معيّن فرموده است ( ص 280 - 281 ) .
ج : در باب احكام نجوم در ذيل شرح اين عنوان « كدامند جايها كه بر آفت دلالت كنند اندر چشم » ص 427 : « وپيشينيان جايهاى اين ستارگان را بجاى آورده بودند زمانهء خويش را وبر آن افزون از ششصد سال گذشتست . پس ما آنرا اندرين جدول نهاديم بدين زمانه كه هزار وسيصد وچهل است از تاريخ إسكندر . وگر جايشان از اين پس ديگر وقت را بايد بفزائى بر آنچ اندر جدول است هر شست وشش سال را يكدرجه وهر يكسال را يكدقيقه بتقريب » .
واينكه اينجا 1340 اسكندرى فرموده علّتش آن است كه در اينگونه محاسبات
هامش
( 1 ) - محض راهنمائى خوانندگان گوشزد ميكنم كه رسم منجّمان قديم اين است كه در چند موضع از كتب زيج وهيئت ونجوم تاريخ تأليف كتاب وزمان خودشان را مينويسند . از جمله در مواضع اوجات وجوزهرات ومواضع كواكب ثابته ومبدأ رصد در تعيين أوساط كواكب .