بالجملة أستاذ ابوريحان اين كتاب را بخواهش ريحانه بنت الحسين خوارزمي با أسلوب وروشى كه بهتر وبرتر از آن تصوّر نميشود بطريق شرح حدود ورسوم منطقي بدون ادلّه وبراهين رياضى وبتعبير خود أستاذ بر سبيل مواضعات « 1 » با موجزترين عبارات در چهار علم اصلى يعنى هندسه وحساب وهيئت واحكام نجوم ويك فنّ فرعى عملي يعنى أسطرلاب تاليف كرد . وچون احكام نجوم نزديك بيشترين مردمان ( برخلاف عقيدهء خود ابوريحان ) ثمرهء علمهاى رياضى است « 2 » ونيز مقصود اصلى خواهندهء اين كتاب ، احكام نجوم وغرض اصلى أستاذ ياد دادن وباز نمودن مقاصد عمدهء چند علم بنوآموزان بوده آنرا كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم يعنى فهماندن رؤوس مسائل بنوآموزان صناعت تنجيم نام نهاده است « 3 » .
أستاذ ابوريحان تا آخرين حدّ احاطه وهنرنمائى كه از چنان دانشمند متبحرّى چشم شايد داشت ، سعى كرده است كه در بيان مسائل اين علوم از كلّى تا جزئي خردهئى فروگذار نكند وهمهء دقايق را با شيواترين ورساترين عبارات در اين گنجينهء گرانبها بسپارد ، واز اين رهگذر جامعترين ومعتبرترين كتابها در پنج فن از فنون رياضى ونجوم از خود بيادگار گذارده است :
باب نخستين - در هندسه . باب دوم در حساب وجبر ومقابله . باب سوم در هيئت وجغرافيا ومعرفة الأقاليم . باب چهارم در أسطرلاب . باب پنجم در احكام نجوم « 4 » .
براي اينكه سبب تأليف ووجه تسميهء كتاب وروش كار از روى گفتار خود أستاذ مدلّل شود عين عبارت أو را از ديباچهء كتاب ومقدّمهء احكام نجوم نقل ميكنيم .
هامش
( 1 ) - كتاب التّفهيم عربى در مقدّمهء باب احكام نجوم .
( 2 ) - ص 316 كتاب التّفهيم چاپ حاضر .
( 3 ) - نام كتاب بدينگونه كه نوشتيم هم در نسخ فارسي وعربى اين كتاب ثبت شده وهم خود ابوريحان در جزو مؤلّفات خويش ذيل رسالهء فهرست مؤلّفات محمد زكريا تصريح كرده است « وعملت فيما اتّصل باحكام النّجوم كتاب التفهيم لاوائل صناعة التنجيم » وهم مؤلّفان وترجمه نگاران معتبر ضبط كردهاند .
( 4 ) - تقسيم أبواب وفصول بترتيبى كه در كتاب رعايت شده از نگارنده است . واين تصرّف را باين قرينه روا داشتم كه در متن كتاب نمودارى از اين تقسيم موجود است ( در ص 2 وص 316 ) ونيز در بعض نسخ قديم نمونهئى از اين تقسيم بود ومن آنرا كامل كردم . معذلك اگر تصرفى نابجا كردهام از روان پاك أستاذ ابوريحان پوزش ميطلبم .