گردند از چيزى كه عمر بدان بگزاشتند وكتابها پر كردند از حكماى سهگانى وبر آن شاخ بر شاخ زدن » .
ودر ص 538 ميفرمايد : « وامّا حشويان منجّمان كه تمويه وزرق دوستتر دارند از راه راست چون كسى ايشان را از چنين مسئله پرسد أو را باز گردانند وبفرمايند تا سه شب بر آن انديشه بخسبد وبروز وهم از آن خالى ندارد آنگه بپرسد . ومن اين را وجهي ندانم جز محكم شدن حماقت وسپس اين جز بسيجيدن مر پديد آمدن دروغشان وتباهى حكم تا گناه بر پرسنده حوالت توانند كردن كه آنچ فرمودندش نيكو بجاى نياورد » .
در كتاب الآثار الباقية نيز هرجا از حكم نجومى سخن بميان آمده صريحا بىاعتقادى خويش باحكام نجوم وسستى أساس اين فن را گوشزد فرموده وكتاب التنبيه على صناعة التمويه را در موضوع احكام نجوم وكشف تلبيسات وتمويهات وتحقيق در سخنان زراندود منجّمان كه احكام عالم را با محاسبات غلط ومبادى ناصواب استخراج وبتهمت بر ستارگان از پيش خود همه نوع پيشگوئى ميكنند تأليف كرده است « 1 » .
بالجملة ابوريحان را باحكام نجوم وغيبگوئيهاى منجّمان حشوى اعتقادي نبود .
وانگهى كتاب التّفهيم چنانكه پيش گفتيم مشتمل بر چهار علم اصلى ويك فنّ عملي از شعب علوم وفنون رياضى است ، ووجههء همّت أستاذ تنها بيان مسائل ودقايق اين علوم بوده . امّا پيشگوئى كه مسعود باين كتاب نسبت ميدهد جز باباب آخر يعنى باب احكام نجوم تناسب ندارد ، چه بديهي است كه در فنّ حساب وهندسه وجبر ومقابله وهيئت وجغرافيا ومعرفة الأقاليم وأسطرلاب ، جاى گفتگو از اينگونه غيبگوئيها نيست .
در باب احكام نجوم هم نظر ابوريحان باستنباط احكام نبوده بلكه تنها مقصودش شرح اصطلاحات وبيان مسائلي بوده كه جنبهء علمي دارد ومطمح نظر أرباب فنّ است .
امّا استخراج احكام كه براي هر كسى وهر كارى محتاج بر صد كردن وقت وتعيين
هامش
( 1 ) - رجوع شود بكتاب الآثار الباقية ورسالهء ابوريحان در فهرست مؤلّفات محمّد زكريا .