در ديباچهء كتاب ص 2 ميفرمايد :
« دانستن صورت عالم وچگونگى نهاد آسمان وزمين وآنچ بميان اين هر دو است از روى شنيدن وبتقليد گرفتن همچون چيزهاى سخت سودمند است اندر پيشهء نجوم از يراك گوش بنامها ولفظها كه منجّمان بكار دارند خو كند وصورت بستن معاني آن آسان گردد تا چون بعلّتها وحجّتهاى آن باز آيد وآنرا بحقيقت خواهد تا بداند از انديشه وفكرت آسوده بود ورنج آن از هر دو سو بر أو گرد نيايد . واين يادگار همچنين كردم مر ريحانه بنت الحسين الخوارزمي ( بنت الحسن الخوارزميّه ) را كه خواهندهء أو بود بر طريق پرسيدن وجواب دادن بر روئى كه خوبتر بود وصورت بستن آن آسانتر وابتدأ كردم بهندسه پس بشمار پس بصورت عالم پس باحكام نجوم ازيراك مردم نام منجّمى را سزاوار نشود تا اين چهار علم را بتمامى نداند » « 1 » .
در مقدّمهء احكام نجوم ص 316 ميفرمايد : « چون بدين جاى رسيديم وأشارت كرديم بسخنانى كه بعلم عدد وهندسه رود وآگاهى داديم از چگونگى أفلاك وراه نموديم بدانستن تقويم وبكار داشتن أسطرلاب وزان بپرداختيم ، وقت آمد كه نيز سخنانى كه ميان منجّمان رود اندر احكام نجوم بجاى آريم كه قصد پرسنده اين بود . ونزديك بيشترين مردمان احكام نجوم ثمرهء علمهاى رياضى است هرچند كه اعتقاد ما اندر اين ثمره واندر اين صناعت مانندهء اعتقاد كمترين مردمان است » .
تاريخ تأليف كتاب التّفهيم
تاريخ تأليف اين كتاب بطور قطع سال 420 هجرى قمري است مطابق سنهء 398 يزدگردى و 1341 اسكندرى . وموقعى كه قسمت دفتر سال يعنى معرفت تقويم را مينوشته روز سهشنبه 25 رمضان بوده است موافق هفتم تشرين الاوّل اسكندرى وارديبهشت روز سوّم آبانماه يزدگردى .
هامش
( 1 ) - أستاذ ابوريحان قسمت أسطرلاب را كه جزو فروع وشعب فنّى علوم رياضى شمرده ميشود ، متمّم قسمت هيئت قرار داده واز اين جهت فرموده است « مردم نام منجّمى را سزاوار نشود تا اين چهار علم را بتمامى نداند » يعنى هندسه وشمار وصورت عالم واحكام نجوم . فنّ جغرافيا ومعرفة الأقاليم ومعرفت تقويم را نيز از فروع ولواحق هيئت قرار داده وجبر ومقابله را از توابع فنّ شمار شمرده است .