بعد از اسلام هم نخستين بار مأمون عباسى ( 198 - 218 ) گروهى از منجّمان ومهندسان زمان خود را مانند خالد بن عبد الملك مرورودى وأبو الطيب سند بن علي وعلي بن عيسى حراني اسطرلابى مأمور كرد تا در دشت سنجار از توابع موصل آن را رصد ومساحت كردند كه نتيجهاش در كتب نجوم ومسالك وممالك قديم از جمله در كتاب التفهيم [ ص 156 - 164 ] ذكر شده است .
ابوريحان چون در هيچ مسألهء علمي بتقليد ديگران قانع نمىشد وبدون اين كه خود رسيدگى وتحقيق كند چيزى را باور نمىكرد شخصا بدان كار پرداخت ، چنانكه در قانون مسعودى مىنويسد :
« وعلى شدّة حرصي ان اتولّى الاعتبار واختياري له قاعا صفصفا في شمال دهستان الّتى بأرض جرجان ، ثم عجزي عن المفاوز المتعبة والمعين الصّادق عليه عدلت فيه « 1 » إلى طريق آخر لما وجدت بأرض الهند جبلا مشرفا على صحراء مستوية الوجه ناب استواؤها عن ملاسة سطح البحر : ج 2 ص 530 » .
اتفاقا نتيجهء رصد عهد مأمون نيز بسيار دقيق بوده چندانكه مساحت ابوريحان با آن چندان تفاوت نداشته است .
در كتاب التّفهيم مىگويد : « من نيز بزمين هندوستان آن را بديگر طريقهها آزمودم بسى خلاف نيافتم با اين مقدار كه حكايت كردم : ص 164 » يعنى مساحتى را كه قبل از آن خود ابوريحان بتفصيل نوشته است « 2 » .
قلعهء نندنهء هندوستان
توضيحا محل كار ومسكن ابوريحان در أيام رصد مساحت كرهء زمين بطورى كه خود أو در « تحديد نهايات الأماكن » تصريح كرده قلعهء نندنهء هندوستان
هامش
( 1 ) - كذا في النسخة المطبوعة ولعل الصواب « منه » .
( 2 ) - ص 156 - 164 .