« اما غزنة فقد كانت فيها أخير ارصادى للشّمس » « 1 » .
عرض بلد جرجانيهء خوارزم را هم يكبار با آلت رصدى حلقهء شاهيه وبار ديگر در ماه رجب 407 ه . ق بوسيلهء ديگر رصد كرد ؛ كه نتيجهاش أول بار 42 درجه و 17 دقيقه ، وبار دوم 42 درجه و 18 دقيقه درآمد . « 2 »
11 - قاعدهء يافتن سمت قبله وساختن محراب مساجد
ابوريحان در دايرهء هنديه كه براي استخراج خط نصف النهار وتعيين سمت قبلهء شهرها معروفست تصرفاتى كرده ؛ ودر مقابل طريقهيى كه معماران وبنايان در اينباره براي ساختن محراب مساجد معمول داشتند از خود قواعدى تازه وضع كرده كه شرح آن را در « تحديد نهايات الأماكن » بتفصيل نوشته است .
12 - رصد ميل كلّى وميل أعظم
مسألهيى است كه در فصول قبل هم بدان اشاره كرديم .
ميل كلى يا ميل أعظم در اصطلاح علماى هيئت ونجوم مقدار زاويهء تقاطع معدّل النهار است با منطقة البروج ؛ يا اندازهء ميل دايرة البروج ومدار انتقالى زمين از خط استواء ؛ يا مقدار تمايل محور حركت زمين از مدار استوائى ؛ وبتفسيرى كه در كتب هيئت معروف است بزرگترين قوسي است كه از دايرهء عظيمهء ميل ما بين مدار ظاهري آفتاب ودايرهء معدل النهار واقع شده باشد از جانب أقرب .
چون ميل كلّى از مهمات مسائل هيئت ونجوم وزيج وأسطرلاب است علماى فن براي بدست آوردن اندازهء آن از اقدم أزمنة جهد كرده ودر اين باره بوسايل مختلف كه از آن جمله آلت رصدى حلقهء عرض وميل وحلقهء اعتدالى است
هامش
( 1 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 615 .
( 2 ) - قانون مسعودى ج 2 ص 612 و 619 .
توضيحا در « تحديد نهايات الأماكن » نيز شرحي مشبع در طول وعرض جرجانيهء خوارزم نوشته است .