ودر بيان طريقهء اسطوانى گفته است « ولمّ يتّصل بي انّ أحدا من أصحاب هذه الصّناعة ذكره قبلي : ص 357 » .
* * * توضيحا نوعي از تسطيح كره كه آن را طريقهء مخروطى مقابل استوانى مىتوان گفت از قديم در ساختن أسطرلاب معمول بوده است ؛ وأبو حامد صغانى [ أحمد بن محمد بن حسين متوفّى 379 ه . ق ] از منجّمان بزرگ قرن چهارم هجرى پيش از ابوريحان هم دربارهء همان نوع از تسطيح كره رسالهيى موسوم به « كيفية تسطيح الكرة على سطح الأسطرلاب » بنام عضد الدولهء ديلمى 338 - 372 نوشته بود كه خوشبختانه نسخهء آن بطبع رسيده است « 1 » .
ابوريحان از آن مسائل واز رسالهء صغانى غافل نبوده وحق أو را گزارده ؛ براي اينكه در همان مبحث تسطيح كره در آثار الباقية وهمچنين در كتاب « استيعاب الوجوه الممكنة في صنعة الأسطرلاب » از آن نام برده است ، اما ابوريحان كار تازهء ديگر اختراع كرد كه در رسالهء أبو حامد صغانى نيز هيچ سابقه نداشت ؛ وانگهى طريقهء أو را هم تزييف كرده ونپسنديده است .
علاوة مىكنم كه كتاب استيعاب ابوريحان متضمّن قواعد تسطيح است ؛ رسالهيى هم موسوم به تسطيح الصّور وتبطيح الكو رو چند رسالهء ديگر نيز مربوط به أسطرلاب داشته كه در فهرست مؤلّفاتش مذكور است .
3 - چاه آرتزين
ابوريحان أول كسى است كه علل طبيعي وكيفيت فوران وجستن آب را از بعض چشمهها وچاهها كشف كرد ، همان را كه در قرون بعد چاه آرتزين
Artesien
ناميدهاند « 2 » وبقول نويسندهء فاضل نامهء دانشوران كشف ابوريحان خيلى جلوتر از زمان « موسيوزله » بود كه در كتاب علم طبيعي خود چاه آرتزين را بيان كرد .
هامش
( 1 ) - حيدر آباد دكن سال 1368 ه . ق .
( 2 ) - آثار الباقية ص 261 - 263 .