« تحديد نهايات الأماكن » بتفصيل ذكر كرده ؛ ونيز طريقهء عمل كردن با هر كدام از آن افزارها را در همان كتاب شرح داده كه براي طالبان أهل ، بسيار سودمند ولذت بخش است ، اما نقلش از گنجايش مبحث فعلى ما خارج است ؛ بعدا در جزو اختراعات ابوريحان شمهيى را خواهيم گفت .
رصد كردن خسوف براي استخراج طول جغرافيايى شهرها
اما طول جغرافيايى شهرها معمول منجمان پيشين اين بود كه آن را از روى رصد خسوف معلوم مىكردند نه كسوف .
باين سبب كه كسوف يا گرفتن آفتاب كه در حالت اجتماع وتحت الشعاع روز - هاى آخر ماه اتفاق مىافتد ، حالت عرضى است كه باختلاف منظر تغيير مىكند ؛ باين معنى كه در همهء بلاد وأقاليم آن را يكسان نمىبينند ؛ چه بسا كه در يك شهر كسوف تام ديده شود ؛ ودر شهر ديگر أصلا كسوف نباشد يا كسوف ناقص رؤيت شود .
امّا خسوف وماه گرفتگى حالت ذاتي است كه در هنگام مقابله وبدر نيمهء ماه قمري اتفاق مىافتد ؛ در اثر سايهء مخروطى زمين كه در ميان ماه وآفتاب حايل شده باشد .
اين است كه خسوف در همهء بلاد وأقاليم ؛ البتة با اختلاف ساعات نصف النهار ونصف اللّيل ، يكسان ديده مىشود . « 1 »
بدين جهت است كه براي تعيين طول جغرافيايى واختلاف ساعت نصف النهار بلاد قاعده اين بوده است كه دو نفر منجم مورد اعتماد در دو شهر خسوفى را در يك زمان معين معلوم ، رصد مىكردند .
پيدا است كه بقياس اختلاف ساعت رؤيت خسوف ؛ تفاوت ما بين طول دو شهر
هامش
( 1 ) - تحديد نهايات الأماكن وكتاب التفهيم ص 214 - 215 نسخهء مطبوع .