بغداد هشت درجه باشد ؛ به اين تدبير متوسل شد كه ارتفاع ماه را در دايرهء نصف النهار ؛ ونيز ارتفاع ماه را آنگاه كه با ستارهء منكب الفرس وثوابت ديگر مماس مىشده است رصد كرد ؛ تا نتيجهاش اين شد كه طول بلد جرجان 79 درجه و 20 دقيقه بدست آمد ؛ نزديك بآنچه پيش از وى ابوريحان استخراج كرده بود يعنى 80 درجه و 41 دقيقه ويك ثانيه .
* * * بيرونى روش رصدى أبو على سينا را در معلوم كردن طول وعرض بلاد تخطئه مىكند وگفتههاى أو را در اين قبيل مسائل فنى رياضى بىاعتبار وغير قابل استناد مىشمارد ؛ وأبو الفضل هروى را در اين فنون بر وى برترى مىدهد « 1 » .
قاعدهء رصد طول وعرض شهرها
براي اين كه مطالب فوق روشنتر شود توضيح مىدهيم كه أرباب رصد معمولا عرض بلد را از روى غايت ارتفاع وغايت انحطاط شمس در نصف النهار معلوم مىكردند ؛ با همان قواعد كه پارهيى را در فصول قبل نوشتيم ؛ ونيز چنانكه در همان قواعد ، باختصار اشاره كرديم ؛ وبتفصيلى كه در كتب أهل فن از جمله مقالت چهارم قانون مسعودى « 2 » وتحديد نهايات الأماكن آمده است ؛ عرض بلد را از روى رصد ارتفاع ستارگان ثابت در شب هنگامى كه بدايرهء نصف النهار رسيده باشند نيز مىتوان استخراج كرد .
ابوريحان براي تعيين عرض بلد علاوة بر قواعد وآلات رصدى معمول منجمان قديم چند قسم آلت رصدى را كه همه از مخترعات وساختههاى فكر خود اوست در
هامش
( 1 ) - تحديد نهايات الأماكن ص 268 - 271 نسخهء دانشگاه .
( 2 ) - ج 1 ص 402 ببعد طبع حيدر آباد دكن .