دوست دارم ( همچنان مىگفت ) تا خورشيد در حجاب ( شب ) پنهان شد » و مقصود از ضمير در « توارت » خورشيد است ، در حالى كه قبلا ذكرى از آن به ميان نيامده است .
ب - فرّاء از زيبايى تكرار در بيان قرآنى بهطور خاص و در بيان عربى بهطور عام پرده برمىدارد . او در مورد آيهء :
كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ * ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
، مىگويد :
عرب به منظور تأكيد و بيم دادن بيشتر ، واژه را تكرار مىكند و اين آيه از همين باب است ، و در آيهء :
لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ * ثُمَّ لَتَرَوُنَّها
، نيز تكرار فعل براى تأكيد است .
ج - فرّاء شيفته آهنگ بيان قرآن بود ، ازاينرو ، در برابر متون قرآن بسيار درنگ مىكرد و آهنگ شيوهء بيانى آن را مورد توجه قرار مىداد . او مىگويد : در آيهء :
إِنَّها تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ
« 1 » ، « البته آن آتش شرارهاى پرتاب مىكند مانند قصرى بزرگ » منظور از « قصر » بنايى از بناهاى بزرگ عرب است و مفرد و جمع آن هر دو ، عربى هستند . خداوند متعال مىفرمايد :
سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَ يُوَلُّونَ الدُّبُرَ
« 2 » ، « به زودى همه كفار شكست مىخورند و پا به فرار مىگذارند » منظور از يولّون الدّبر ، پشت كردن كفار است . گويى قرآن بنابر آنچه عرب دوست مىداشت ، يعنى هماهنگى مقاطع آيات ، نازل شده است ، چنانكه مىبينيم در سورهء قمر مىفرمايد :
إِلى شَيْءٍ نُكُرٍ
؛ كاف « نكر » را هماهنگ با ديگر آيات اين سوره مضموم و تلفظ آن را ثقيل ساخته است و در جاى ديگر مىگويد :
فَحاسَبْناها حِساباً شَدِيداً وَ عَذَّبْناها عَذاباً نُكْراً
« 3 » ، و قرّاء اتفاقنظر دارند كه قرائت اين آيه آسان و روان ولى قرائت آيه نخست سنگين و دشوار است ؛ و نظير اين است :
الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ
« 4 » ، و نيز سخن خداوند :
جَزاءً مِنْ رَبِّكَ عَطاءً حِساباً
« 5 » ، بهاينترتيب مقاطع آيات هماهنگ با يكديگر آمده است و اين هماهنگى و نظم در آيات قرآن بيش از آن است كه در اين كتاب بيان شود . و ذكر همين چند مورد براى شما خوانندگان گرامى بسنده است .
هامش
( 1 ) - مرسلات / 32 .
( 2 ) - قمر / 45 .
( 3 ) - طلاق / 8 .
( 4 ) - رحمن / 5 .
( 5 ) - نبأ / 36 .