كه ميانشان با رسول خدا صلى اللّه عليه و إله پيمانى بوده كه مدّتش كمتر از چهار ماه باشد ، امّا براى كسانى كه مدت پيمانشان ، بيشتر از چهار ماه باشد ، پيامبر صلى اللّه عليه و إله امر كرده است كه همان مدّت را مهلت دارد . نام گويندگان اين قول را نيز طبرى ذكر كرده است .
اما طبرى از ميان اين نظريههايى كه عرضه كرده ، با انتخاب نظريهاى كه خودش ترجيح مىداده ، بحث را پايان بخشيده و با اين عمل ثابت كرده است كه وى تنها گردآورندهء گفتههاى ديگران نيست ، بلكه با گزينش نظرگاه خويش از ميان ميراثى كه از گذشتگان كه نقل كرده به معرّفى شخصيت بارز خود پرداخته است ، چنانكه مىگويد :
در ميان نظريههايى كه دربارهء تفسير آيهء توبه نقل شد ، بهترينش اين است : مدّت مهلتى كه خداوند براى اهل پيمان از مشركان قرار داده و به وسيلهء آيهء :
فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ
« 1 » به آنها اجازه داده است كه چهار ماه در زمين گردش كنند ، اين مدّت براى اهل پيمانى است كه بر رسول خدا شوريده و پيمان خود را پيش از انقضاى مدت شكسته باشند ، و امّا آنهايى كه عهد خود را نشكسته و بر پيامبر صلى اللّه عليه و إله نشوريدهاند ، خداوند به پيامبرش دستور داده است كه تا پايان مدّت به آنها مهلت دهد ، چنانكه فرموده است :
إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ
« 2 » ، « جز مشركينى كه با آنها پيمان بستيد و چيزى از آن فروگذار نكردند و كسى را هم بر ضدّ شما نشورانيدند ، پس پيمان آنها را تا پايان مدتش محترم شماريد ، زيرا خداوند پرهيزگاران را دوست مىدارد . »
حال اگر شخصى گمان كند كه سخن خداوند :
فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ . . .
« 3 » ، « پس هرگاه ماههاى حرام به پايان رسيد هرجا مشركان را يافتيد آنها را بكشيد » ، بر خلاف آنچه ما گفتيم ( مهلت تا پايان مدت ) دلالت دارد ، زيرا حاكى از آن است كه پس از انقضاى ماههاى حرام ، كشتن هر مشركى بر مؤمنان واجب است ، اين گمان نادرستى است و آيهء بعد صحّت گفتار ما و بطلان گمان او را كه هر
هامش
( 1 ) - « پس چهار ماه در روى زمين به گردش بپردازيد . »
( 2 ) - توبه / 4 .
( 3 ) - توبه / 5 .