بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ
، يعنى مرد ، زن خود را دو مرتبه طلاق داده و در ميان دو طلاق رجوع كرده ، پس خداوند امر كرده است كه مرد بايد زن خود را نگهدارد يا او را به نيكى رها كند . و اگر مرتبهء سوم باز او را طلاق دهد اين زن بر او حلال نخواهد شد ، مگر اينكه مرد ديگرى با او ازدواج كند . چنانكه معلوم مىشود گويندگان اين دو نظريه كه از سدّى و ضحّاك نقل شد چنين تصوّر كردهاند كه معناى الطلاق مرتان فامساك اين است كه در هريك از دو طلاق براى زنان امساك به معروف يا تسريح به احسان باشد .
اين احتمالى است كه از ظاهر آيه به دست مىآيد و در صورتى معتبر است كه خبر منقول از پيامبر صلى اللّه عليه و إله به روايت اسماعيل بن سميع از ابو رزين وجود نداشته باشد ، زيرا سخن آن حضرت از سخن ديگران براى ما معتبرتر است . « 1 »
د - طبرى در رواياتى كه از غير پيامبر صلى اللّه عليه و إله نقل شده است به انتخاب پرداخته و بعضى را با دليل بر بعضى ترجيح مىدهد . به عنوان مثال به دو آيهء اوّل سورهء توبه توجه مىكنيم :
بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ * فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكافِرِينَ
« 2 » ، « از اين پس خدا و رسولش از عهد مشركانى كه با شما پيمان بستند و شكستند بيزارى جست . با اين حال چهار ماه ديگر به شما مشركان مهلت داده مىشود كه آزادانه در زمين گردش كنيد و بدانيد كه شما نمىتوانيد بر قدرت خدا غالب شويد و از قدرتش فرار كنيد و خداوند خواركنندهء كافران است . »
موضع طبرى در ميان ديدگاههاى مختلف در تفسير اين آيه آن است كه در آغاز ، ديدگاهها را به اجمال مىآورد و سپس آنها را تفصيل مىدهد و آنگاه صاحبان اين ديدگاهها و روايات رسيده از آنان را ذكر مىكند ، به عنوان مثال او مىگويد : مفسران دربارهء مشركانى كه ميان آنها و پيامبر ، عهدى بوده و خدا و رسولش از آنها بيزارى جسته و به آنها اجازه دادهاند كه چهار ماه در روى زمين به آزادى بگردند ، به اختلاف ، سخن گفتهاند :
هامش
( 1 ) - همان مأخذ ، ج 2 ، ص 278 - 279 .
( 2 ) - توبه / 1 - 2 .