ب : با توجّه به آنچه گذشت ، عنصر دوم در تفسير ادبى جاحظ استخدام ادبى معنا يا مفهومى است كه متن بر آن دلالت مىكند ، لذا مىبينى كه او با انديشهاى آزاد و بيانى روان از متن قرآن يا حديثى كه تحت موضوع مورد بحث و نيز دو ركن مهمّ در ساختمان فكرى او هستند كمك مىگيرد و به عنوان نمونه در باب فوايد خط و حساب سخن مىگويد . سخن او دربارهء خط چنين است :
« از جمله چيزهايى كه خداوند در كتاب خود ، راجع به فضايل خط و فوايد نوشتن بيان كرده اين است كه به پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرموده است :
اقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ
« 1 » ، « بخوان و بدان كه پروردگارت كريمترين است ، او كه دانش نويسندگى ياد داد ، به انسان آموخت آنچه را نمىدانست » . و در كتابش كه بر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله نازل كرد به آن ، سوگند خورد و گفت :
ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُونَ
« 2 » ، « سوگند به نون ( لوح محفوظ ) و سوگند به قلم و آنچه مىنويسند » ، و بدين سبب گفتهاند : قلم يكى از دو زبان است . چنانكه گفتهاند : كمى عائله يكى از دو آسانى است و نيز گفتهاند : اثر قلم جاودانىتر و بيهودهگويى زبان بيشتر است و عبد الرّحمان بن كيسان گفته است : كاربرد قلم براى تشويق ذهن در درست نوشتن ، شايستهتر از كاربرد زبان براى درست گفتن است . و گفتهاند : فايدهء زبان ويژهء مخاطبان نزديك است ، ولى فايدهء قلم شاهد و غايب را دربرمىگيرد ، و قلم براى گذشته و حال چنان است كه براى ايستادهء پابرجا ، و نوشته همهجا خوانده و هر زمان مطالعه مىشود ، امّا زبان از شنونده فراتر نمىرود » .
جاحظ پس از گفتگو دربارهء فضيلت قلم و مقايسهء ميان قلم و زبان و برترى آن بر زبان ، به گفتگو دربارهء ارزش حساب پرداخته و چنين گفته است : « امّا سخن دربارهء عقد كه عبارت است از حساب بدون لفظ و خط ، دليل بر فضيلت و بزرگى بهره بردن از آن ، گفتار خداوند متعال است :
فالِقُ الْإِصْباحِ وَ جَعَلَ اللَّيْلَ سَكَناً وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ حُسْباناً ذلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ
« 3 » ، « خدا شكافنده پردهء صبحگاهان است و شب را مايهء آسايش قرار
هامش
( 1 ) - علق / 3 - 5 .
( 2 ) - قلم / 1 .
( 3 ) - انعام / 96 .