فصل دوّم امتياز تنباكو و نتايج آن
شايد بتوان گفت مصائب و حوادث ناگوار ايران ، كه شش سال بازپسين سلطنت ناصر الدين شاه را تحت الشعاع خود قرار داده و سرانجام به هلاك وى انجاميد ، از هنگام اعطاى امتياز انحصار تنباكو به شركتى انگليسى ، در 8 مارس 1890 ، آغاز گرديد .
در تابستان پيش از تاريخ ، شاه براى سومينبار « 1 » به اروپا سفر كرد . تا اينزمان اين سفرها ، گرچه پرهزينه و بيقاعده بودند - زيرا هيچحاصلى جهت اتباع كشورش نداشتند - ، امّا آسيب خاصى نيز به ايران وارد نكرده بودند . اين سال امّا ، سالى زيانبار بود : شاه حتى قبل آنكه در ماه آوريل كشور را ترك كند ، در ژانويه 1889 امتياز گشايش بانك دولتى را ، با انحصار نشر اسكناس و بهرهبردارى از منابع معدنى ، به بارون ژوليوس دو رويتر اعطاء نمود و يك ماه بعد از آن پرنس دالگوركى توانست امتياز انحصار پنجساله راهآهن را براى روسيه كسب كند . گويا اينها بسنده نبود ، چراكه شاه ديگربار امتياز لاتارى را به يكى از اتباع خود - كه من از نام وى مطلع نيستم - داد و اين امتياز متعاقبا توسط يك سنديكاى بريتانيايى به مبلغ چهل هزار پاوند خريدارى گرديد . پس از مدتى كوتاه ، اين امتياز لغو گرديد ، امّا پول سنديكا هرگز بازپرداخت نشد و اين امر موجب بىاعتبارى ايران در بازار بورس گرديد . اين مسئله شايد از نقطهنظر ايران چندان مايهء افسوس نباشد ، زيرا مطلوبيت بازار بورس غالبا ويژگى شومى داشته و به هيچروى مفيد تلقى نمىگرديده است ؛ روز دوم سپتامبر ، به فرمان مقام سلطنت بريتانيا ، بانك دولتى ايران تحت عنوان « بانك شاهنشاهى ايران » تأسيس گرديد .
من از شروط حاكم بر اين امتياز ، و خاصه امتياز لاتارى ، اطلاعى روشن ندارم ؛ امّا ، يكى از پيامدهاى امتياز اخير كه نتايج مهم چندى را موجب گشت ، بروز اختلاف بين شاه و پرنس ملكم خان بود كه از 1872 نمايندگى ايران در دربار سلطنتى انگليس را عهدهدار بود . در نتيجهء اين اختلاف ،
هامش
( 1 ) . نخستين سفر وى در 1873 و دومى در 1878 و سومين سفر در 1889 انجام گرفت .