يا حكومت ايران بپردازد . سرمايهء اين شركت ، كه تحت عنوان « شركت تنباكوى شاهنشاهى ايران » تأسيس گرديد ، متشكل بود از 650 هزار پاوند كه به 64740 سهم عادى - هريك معادل 10 پوند - و 2500 سهم بنيانگذاران - هريك به بهاى يك پاوند - تبديل گشت . جهت پىبردن به ميزان سود مورد انتظار اين شركت ، كافى است به مطلبى كه طى اعلاميهء مورخهء 3 نوامبر 1890 آن آمده بنگريم : « سود سهام بنيانگذاران ساليانه پرداخت نخواهد گرديد تا 15 درصد سود سهام عادى پرداخت گردد . آنگاه سود باقيمانده بهطور مساوى بين سهام عادى و سهام بنيانگذاران تقسيم خواهد شد . » انتظارات صاحبامتياز از مندرجات اعلاميه كه در آن سود نهايى سالانه 500 هزار پاوند و كل سود نهايى متعلق به شركت 371875 پاوند برآورد شده ، هرچه بيشتر آشكار مىگردد . طبق مفاد اين اعلاميه ، « از تجارب حاصله در ادارهء انحصار تنباكوى ترك
( Tukish Regie )
، مؤسس 1884 ، استفاده گرديد و در حالى كه حق الامتياز قابل پرداخت توسط آنان - يعنى شركت تنباكوى ايران - تنها 15 هزار پاوند در سال است ، اجاره بهاى سنواتى پرداختى شركت ترك 630 هزار پاوند در سال بود . حالآنكه مدت امتياز شركت ترك تنها 30 سال و دورهء امتياز شركت ايرانى 50 سال است و شرايط كارى اين شركت به مراتب مطلوبتر . » حكومت ايران متعهد شد كه « از شركت تنباكو در جهت انجام اموراتش حمايت و حفاظت كند . » در اين اعلاميهء اغواكننده چنين آمده كه « در قبول چنين تعهدى نفع مستقيم [ ايران ] ملحوظ است ، زيرا در سود حاصله سهيم خواهد بود . » جالب است بدانيم كه « در صورت بروز هرگونه اختلاف بين دولت شاهنشاهى و اين شركت ، و عدم دستيابى به يك توافق ، اخذ تصميم به داورى ارجاع خواهد گرديد كه توسط يكى از نمايندگان آمريكايى ، يا آلمانى و يا اتريشى مقيم تهران منصوب خواهد شد . » البته اين خطمشى پيش از آن ايامى است كه ما خود را مصمم به كسب « تفاهم » و « تجديد روابط » با دوستان عزيز فرانسوى و روسى خود نموديم .
همراه اعلاميهاى كه اطلاعات فوق از آن استخراج گرديد ، توصيف درخشانى از امكانات گسترده در برابر صاحبان امتياز ضميمه بود كه توسط آقايى به نام آنتوان كتابچى - كه اگر حافظهام به درستى يارى كند ، مسئول آن تركيب عجيب و نامتجانس از مسيحيان لبنان و يهوديان سورى در طرحى بود كه « تئاتر ايرانى » نام گرفت - ، كه خود را « مدير كل گمركات ايران » مىخواند ، در 12 اوت 1890 تهيه و تنظيم گرديد . خوددارى در برابر وسوسهء نقل كامل اين سند رسوا دشوار است ، امّا ، در ذيل به بازگويى بيانات شاهانه و تا حدى رازآميز وى بسنده مىكنيم :
« علاوه بر آنچه حكومت شاهنشاهى به عنوان تقويت و تشويق اين اقدام با تصويب حداقل پانزده