وضعيت بهتر روى آورد و آن هنگامى بود كه آقاى دوهارتويگ ، كه قبلا در مورد نفوذ ارتجاعى وى اشاره رفته است ، از ايران فراخوانده شد و آقاى ايزولسكى اعلام داشت كه « وى در مورد دو نكته تصميم خود را گرفته است ، كه يكى عدم دخالت و ديگرى عدم حمايت از شاه مىباشد « 1 » . » اين تصميم براى وى آبرومندانهتر بود ، زيرا ذينفوذهاى قدرتمند در حال فعاليت به نفع يك « سياست پيشرو » بودند ، كه احتمالا دربار روسيه و مسلما بخش قابلتوجهى از مطبوعات روسيه ، خاصه « لوودرميا » و « بورس گازت » ، از جملهء آنان بودند و روزنامهء اخير مستمرا خواستار آن بود كه « اگر روسيه نمىخواهد تركيه از اين فرصت به نفع خود استفاده كند ، سياست روسيه در ايران بايد فعالتر شود . » انتشار كتاب آبى در مورد ايران و ضميمهء آن نيز ، كه حاوى تاريخچهء وقايع تا 10 مه 1909 است ، اين مسئله را روشن ساخت كه اقدامات سر ادوارد گرى در برخى موارد بهتر از سخنان وى بودند ، سخنانى كه ، به عنوان يك قاعده ، بندرت براى برانگيختن امير بيشتر در مشروطهخواهان ايرانى و حاميان آنها تنظيم گرديده بود .
قيام دلاورانهء تبريز ، عليرغم بنبستى كه بهنظر مىرسيد بدان منتهى شود ، بىترديد وضعيت را نجات داد . زيرا اين اقدام به ديگر شهرهاى ايران ، خاصه اصفهان و رشت فرصت داد تا از فلجى كه در نتيجهء كودتا بر تمامى ملت ، به استثناى ايالت آذربايجان ، عارض گشته بود ، رهائى يابند . در عين حالى كه اين اقدام توجه اروپا را بر ايران متمركز ساخت و كشورهاى غربى متقاعد شدند كه اين نهضت مردمى يك هوس گذرا نيست ، بلكه تلاشى بسيار جدى است . اين اعتقاد با تلاش پناهندگان ايرانى ، كه در قسطنطنيه ، لندن ، پاريس ، و ديگر مراكز ، از طريق سخنرانيها و نوشتن مقالات موفق به برانگيختن احساس همدردى گسترده و علاقه نسبت به مبارزات هموطنانشان گرديدند ، تقويت شد . همانطور كه مشاهده كرديم ، در قسطنطنيه انجمن « سعادت » كمك بسيارى در هماهنگ ساختن و برانگيختن تلاشها نمود . در انگلستان ، تشكيل كميتهء ايرانى ، در 30 اكتبر 1908 ، نتيجهء مستقيم تلاش و فعاليت پرشور تقىزاده و همكارش معاضد السلطنه بود كه طى ماه سپتامبر وارد اين كشور شدند . در پاريس ، تلاشهاى مستمر گروهى بزرگتر از پناهندگان ايرانيان مقيم اين شهر ، منجر به تشكيل « اتحاديه ايران - فرانسه » ، تحت رهبرى شاخص آقاى ديولافوى سوئيس
( Dievlafay )
در 31 ژوئيه 1909 ، گرديد . در حالى كه در « ايوردون » ،
( Yverdon )
سوئيسى نيز نشريهء صور اسرافيل مجددا ، براى مدتى توسط معاون سردبير
هامش
( 1 ) . همان مرجع ، شمارهء 319 ، ص 212 .