مىرسيد . انگلستان و روسيه به شاه اصرار مىكردند به جاى مشروطهاى كه منهدم ساخته بود ، نوعى مشروطيت ديگر ، به عنوان تنها وسيلهء ممكن برقرارى نظم و آرامش ، اعطاء كند . در حالى كه شاه همچنان دلمشغول به دادن وعدههاى طفرهآميز بود كه فقط آنگاه كه تصور كرد مىتواند موفق به كسب وام مشتركى از اين دو قدرت گردد ، ظاهرى تقريبا قطعى يافت . زيرا نه تنها براى مخارج عادى روزمره ، بلكه براى ادامهء محاصرهء تبريز پول فورى مورد نياز بود . پيشنهاد يك وام مشترك 400 هزار پوندى ، كه مجلس در شروع كار خود آن را رد كرده بود ، پس از كودتا مجددا طرح گرديد . روسيه به اعطاى اين وام مشتاق بود ، امّا انگلستان علاقهاى نداشت و تنها به دو شرط راضى به اعطاى اين وام بود :
1 . اين وام نبايد براى سركوب مشروطيت به كار گرفته شود ، بلكه بايد به نحوى مورد استفاده قرار گيرد كه اهرمى باشد براى حمايت از آن .
2 . مصارف اين وام بايد توسط تضمينهاى مناسب مورد كنترل قرار گيرد « 1 » .
شاه ، در پاسخى به يادداشت يك ساله « 2 » دو قدرت كه شديدا بر انعقاد مجلس جديد تأكيد داشت و در 14 نوامبر 1908 دريافت كرده بود ، در 18 سپتامبر پيامى به مضمون ذيل ارسال كرد : -
« من در حال اتخاذ تصميماتى براى تشكيل مجلسى منطبق با نيازهاى كشور و مذهب ، و بدين ترتيب وفاى به وعدههاى خود هستم . اميدوارم بتوانم اعلاميهاى جهت انعقاد مجلس در تاريخى كه در مراسلهء ارسالى آن دو قدرت ذكر گشته ، صادر كنم . امّا تا زمان اعادهء نظم در تبريز ، يعنى هنگامى كه حكومت ايران وقت آزاد جهت اتخاذ ترتيبات لازم را داشته باشد ، پارلمان افتتاح نخواهد شد « 3 » . »
بهنظر مىرسد آقاى مارلينگ ، كاردار بريتانيا ، هيچگاه اميد زيادى به اينكه هيچگونه اصلاحات واقعى تحت نظارت عاليهء محمد على شاه انجام گيرد ، نبسته بود . نامبرده در يادداشتى به تاريخ 10 سپتامبر 1908 مىنويسد « 4 » : -
« همان لحظهء اوّل وى [ آقاى بيزوت
( Bizot )
، مشاور مالى ] توانست به حضور شاه برسد . وى تصميم داشت در اين ملاقات نحوهء رسوايىآميز اتلاف درآمدهاى كشور را طرح كند . امّا استقبالى كه
هامش
( 1 ) . كتاب آبى [ كد 4581 ] ، ص 179 ، شمارهء 234 ، مورخ 5 سپتامبر 1908 .
( 2 ) . همان مرجع ، ص 1 - 180 شمارههاى 238 و 239 ، مورخ 31 اوت و 3 سپتامبر 1908 .
( 3 ) . همان مرجع ، ص 182 ، شمارهء 240 .
( 4 ) . كتاب آبى [ كد 4581 ] ، ص 188 شمارهء 253 .