فواصل نامنظم انتشار يافته و حاوى هيچگونه خبر يا مطلب جالبتوجهى نبودند ، بلكه فقط از شاهزادگان و حكام ستايش كرده و اطمينان مىدادند كه همه راضى و خوشحال هستند . معدود روزنامههاى خوب ايرانى - از قبيل « اختر » در قسطنطنيه ، « حبل المتين » در كلكته و « ثريا » در قاهره - نيز گاهگاهى در خارج از ايران منتشر مىشدند و تيراژى محدود در چهارچوب مرزهاى خود داشتند .
پس از اعطاى مشروطيت ، اين وضعيت تغيير كرد . روزنامهء « مجلس » ، كه حاوى گزارشات مربوط به مذاكرات مجلس ملّى بود ، در نوامبر 1906 شروع به انتشار كرد و يك ماه بعد روزنامهء « نداى وطن » از پىآمد و سال بعد تعدادى نشريات هفتگى ، دو هفته يك بار و روزانه موجبات تقويت دو روزنامهء قبلى را فراهم ساختند ، كه شايد از جمله برجستهترين آنها نشريهء تمدن - فوريه 1907 - ، حبلالمتين چاپ تهران - آوريل 1907 - ، صور اسرافيل - مه 1907 - و مساوات - اكتبر 1907 - بودند . به زودى هرشهر مهمّى در ايران روزنامهء خاص خود را داشت و شمار مجموع نشريات سراسر كشور كمتر از 90 يا 100 نشريه نبود كه اكثر روزنامههاى مهمتر آنها چاپ سربى بودند و از جملهء آنها چند روزنامهء فكاهى و نيمه مصور . در اينجا بايد از يك روزنامهء مصور چاپ سنگى برجسته ، اگرچه تا حدودى افتراآميز ، تحت عنوان « حشرات الارض » نام برد كه در تبريز منتشر و حاوى ترجمان احوال مانندى پيرامون اشخاصى بود كه دشمنان كشور تلقى مىشدند . پس از كودتاى 23 ژوئن 1908 ، بلافاصله همه يا تقريبا تمامى اين روزنامهها توقيف و سركوب شدند . امّا پس از استعفاى محمد على شاه در ژوئيه 1909 ، بسيارى از آنها ، با تعداد كثيرى از روزنامههاى جديد - كه « ايران نو » از جمله بهترين آنها بود - ، مجددا انتشار يافتند .
مسلما هيچكس نمىتواند ادعا كند از تمامى اين روزنامههاى بىدوام و يكروزه مطلع است ، و كمتر از همه يك بيگانهء مقيم خارج از ايران . من تنها حدود 8 يا 9 روزنامه مهمتر را ، كه حاوى مقالاتى در مورد مسائل خاص بودند ، دريافت مىكردم . تا آنجا كه اينچنين اساسى مىتواند زمينهء قضاوت كلى قرار گيرد ، من هيچگونه دليل كافى براى اظهارات فراگير روزنامهء تايمز راجع به خصوصيت مضر مطبوعات ايران نمىبينم . در حالى كه ، از سوى ديگر ، در بسيارى از موارد اين مطبوعات وضعيتى بسيار عالى داشتند ، خاصه كه به ياد آوريم كه روزنامهنگارى جديد در ايران چگونه بود . تا آنجا كه مربوط به اخلاقيات است ، رويهمرفته مطبوعات ايران كمتر از برخى مطبوعات اروپايى قابلانتقاد بودند . از نظر سياسى ، ترديدى نيست كه اين مطبوعات در برخى موارد خشن بودند و قبلا در اين مورد به مقالهء مشهورى كه عليه شاه منتشر و منجر به توقيف روزنامهء « روح القدس »
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 231
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٣١