شده بود كسر مىكرد ، امّا در وضعيت معكوس وى اين تفاوت را در زمينهء معاف ساختن از ماليات ناديده مىگرفت امّا در جمعآورى ماليات اخير . اين تفاوت درآمد در مورد اخير را كه وى به جيب مىزد ، به تفاوت عمل معروف بود .
علاوه بر تمامى اينها ، انواع گوناگون كلاهبردارى مستمرا انجام مىگرفت و دوستان و آشنايان وظيفهبگيران ، غالبا مدتها پس از مرگ اين افراد به گرفتن مقررى آنها يا غارت تيولها ادامه مىدادند .
كميتهء مالى ، كه وظيفهء بسيار دشوار خود را در آغاز سال جديد - 21 مارس 1907 - شروع و بودجهء خود را در اكتبر همان سال به مجلس تقديم كرد ، متشكل از 12 عضو بود كه 5 عضو از آذربايجان ، 2 عضو از تهران ، 2 عضو از فارس ، و از هريك از شهرهاى كرمان ، خراسان و همدان يك عضو در آن فعاليت داشتند . اين كميته تحت نظارت وثوق الدوله و شامل تقىزاده - كه بيشتر اطلاعات مربوط به اين زمينه را مديون وى هستم - ، مستشار الدوله ، حاجى ميرزا آقا معروف به حسينزاده ، حاجى ميرزا ابراهيم ، شرف الدوله ، حسام الاسلام ، مؤتمن الممالك - مردى كهنسال كه داراى دانشى فوقالعاده در زمينه جزئيات پيچيدهء امور مالى ايران بود - ، و ميرزا على خان اديب خلوت مردى جوان و اديبى برجسته بود . اين كميته كه با صلاحديد و توصيههاى ناصر الملك وطنپرست عمل مىكرد ، به اين نتيجه رسيد كه افزايش در مالياتهاى موجود يا تحمل مالياتهاى جديد مقتضى نيست و بدون وجود وقت ، پول و كمك كارشناسان خارجى تلاش براى ارزيابى مجدد املاك غيرممكن است و در نتيجه براى كسب مازاد درآمدى كه شديدا مورد نياز بود ، آنها بايد كاملا به صرفهجويى متوسل شوند . در سالهاى گذشته يك كسرى درآمد سالانه بالغ بر سه ميليون تومان - حدود 600 هزار پوند - ، وجود داشت كه عبارت بود از :
مخارج سالانه 000 / 500 / 10 تومان
درآمد سالانه 000 / 500 / 7 تومان
كسرى 000 / 000 / 3 تومان
كميتهء مالى ، با نهايت سعى و تلاش ، طى 6 يا 7 ماه ، به انجام وظيفه پرداخت و بىآنكه از هيچ تعطيلى استفاده كند ، از طلوع آفتاب تا سه ساعت از شب رفته كار كرده و در تمام طول روز عمارت محل كار را ترك نمىكردند . آنها مرحله به مرحله در مورد هروظيفهبگير و تيولدار بحث و رأىگيرى كردند و اكثر آن تيولدارها را ، جز آنان كه بسيار فقير يا واقعا مستحق بودند ، كاهش دادند .
همانطور كه مشاهده كرديم ، برخى شاهزادگان از مقرريهاى گزاف حال از ماليات بر درآمد برخوردار
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 228
مساهمون: ادوارد براون
ص٢٢٨