سرگرمى و اشتغال فوقالعاده است كه طرف به خود بپردازد و از مقاصد بلند بازماند . چنان كه دولت عثمانى را در اين سالهاى اخير ، چنان به خود مشغول نمود كه ارباب حل و عقد آن دولت در چهار در حيرت ماندند . از يك طرف اشتغال به منازعه با يونان و لشگركشى و جدال و از طرفى تحريك ارامنه و اختلال داخلى ، از سمتى واقعهء جزيرهء كريت . ديگر منازعه يمنىها و اعراب ديگر مسئله مقد و نيا و بالكان ، و در ضمن اينهمه گرفتار عثمانى ، چنگال خود را در مملكت مصر محكم فروكرد ، و حقوق سلطان عثمانى را پايمال ساخت و هم بر هفده ميليون جمعيت سودان و شهرهاى وسيعهء آن مملكت استيلا يافت . عبد اللّه نقاش خليفه متهدى را كشت و لشگرش را به كلى مغلوب و ملكش را متصرف شد ، و علم انگليس را در آن سرزمين برافراشت . »
پرواضح است كه اگر سلطان عثمانى را گرفتارى داخلى در جلو نبود ، تا اين حد سكوت اختيار نمىكرد ، و از حقوق ثابته مسلمه خود صرفنظر نمىنمود .
اين پلتيك را نيز به كار دولت روس زد ، چه از يك طرف جنگ اقصاىشرق را برپا نمود و دولت روس را فوقالحد گرفتار و پريشان ساخت و از طرف ديگر به هرشكلى كه بود خيالات اهالى روسيه را به سمت آزادى معطوف داشت كه بعد از فراغت از جنگ با ژاپون ، دولت روس يكسره دچار انقلابات داخلى گرديد و تا رفت خبردار شود ، انگليس نفوذ و قدرت خود را در مملكت تبت استوار ساخت .
ايرانيان را نيز سرگرم مسئله مشروطيت و تشكيل مجلس مقدس شوراى ملى و آزادى و غيره نموده ، ميدان جولان خود را از اغيار خالى ساخت . و تا آنجا كه مىخواست مركب را تاخت ، اما در اين حيص و بيص يك واقعه ناگوارى كه هيچ مترصد شنيدن او نبود از پس پردهءغيب خودنمايى كرد .
يعنى انقلاب هندوستان و خيالاتى كه از استماع وقايع روسيه و ايران در كله هنديها توليد شد و اندك از خواب غفلت چندساله برخاسته مطالبه حقوق ازدسترفتهء خود را نمودند .
واضح است كه اين خيال براى انگليس عاقبت خوشى نخواهد داشت . چنان كه اهالى ترانسوال ، بعد از بيدارى آن دولت را مبتلا به چه زحمات ، و دچار چقدر خسارات مالى و جانى نمود . چندين سال خواب خودش را بر رجال انگلستان حرام نمودند و بالاخره به تشكيل مجلس مبعوثان موفق و نائل گرديدند . حالا ولو اسما رعيت و تبعه انگليس باشند لكن پيداست كه اين تبعيت براى انگليس منتج به نتيجه و فايده نيست . نه ثروت خود را به انگليس خواهند داد نه در موقع دستتنگى كمكى خواهند نمود . فقط يك اسم بىمسمى روى خود گذارد . انگليس نيز به ناچارى از آنها به همينقدر قناعت
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 173
مساهمون: ادوارد براون
ص١٧٣