پناهندگان داده و متعاقب آن مظفر الدين شاه مشروطيت را اعطاء كرده بود ، از محبوبيت بىحدى در بين حزب اصلاحطلب برخوردار بود ، تا آنكه برملا گشت كه در حال مذاكره با روسيه است در مورد مسائلى و از جمله مسئله ايران ، بلافاصله سوءظن برانگيخته شد . زيرا آنچنانكه ايرانيان مىگويند ، « دشمنان سه گونهاند ، : دشمنان ، دشمنان دوستان ، و دوستان دشمنان . » روسيه ، زادگاه حكومتهاى مطلقهء غيرقابلكنترل ، و دشمن ديرينهء آزادى در تمامى اشكالش . منهدم كنندهء بسيارى از ملتهايى كه زمانى آزاد بودند ، از نظر مشروطهخواهان به مثابه مرگبارترين دشمن تلقى مىگرديد و اگر انگلستان درصدد برقرارى دوستى با اين كشور بود ، ديگر چگونه مىتوان آن را يك دوست قابلاعتماد تلقى كرد ؟ و بدينترتيب همچنان كه اطلاعات مربوط به پيشرفت و ماهيت اين توافقنامه به خارج درز مىكرد ، بدگمانى افزايش يافت تا آنكه بر اثر سرخوردگى آنان كه اميد داشته كه در انگلستان يك دوست قدرتمند و همدرد ، اگرنه يك حامى فعال نهضت آزادى - به دليل نمونهاى كه در حمايت از خود نشان داده بود - را بيابند ، اين سوءظن تبديل به يك خصومت تلخ گرديده بد نيست دولتمردان انگليس ابزارى را جهت قضاوت و در مورد تأثير اين توافقنامه بر افكار عمومى ايران روياروى خود داشته باشند . زيرا از زمان رشد مطبوعات آزاد در اين كشور ، چنين افكارى به وجود آمده است و اين چيزى است كه چند سال قبل وجود نداشت و بنابراين در اينجا ترجمهء كامل يك سلسله مقالات برجسته پيرامون اين مسئله را كه در روزنامهء حبل المتين ، مورخ سپتامبر 1907 ، منتشر گرديده است ، ارائه خواهم داد . نخستين مقاله از اين رشته مقالات در شماره 112 آن روزنامهء مهم ، مورخ 9 سپتامبر ، يعنى قبل از آنكه محتواى توافقنامه علنى شود ، درج گرديد و متن آن به شرح ذيل است :
« راجع به معاهدهء روس و انگليس »
زياده از دو سال تمام است كه مسئله اتحاد روس و انگليس در ممالك آسيا موضوع بحث و محل مذاكره دواير پلتيكى و جرايد سياسى است . يعنى از وقتى كه روس در جنگ اقتصادى شرق آن شكست فاحش را خورد و از طرف خاور دور يكباره نااميد و مأيوس شد ، و ضمنالعقد دانست كه اين نيرنگ و گرفتارى را دولت انگليس در منچوريا و چين برايش فراهم آورد ، و اكنون دستتنها با بحران ماليه نمىتواند مشغول كار شود . صلاح و صرفه خود را در اتحاد با انگلستان ديده .
« همهكس مىداند كه يكى از پلتيكهاى عمده انگليس در ممالك ديگران پيدا كردن يك