مىخواست . اين بود كه هردو مايل به هم شده ، اول در پرده زمزمه كرده و جرايد طرفين محسنات اين امر را نوشته ؛ كمكم صورت خارجى پيدا نمود . تا آنكه در يك ماه قبل خبر دادند كه از شدت گرمى هوا كه اغلب دواير دولتى ييلاق رفتهاند . وزيرمختار انگليس مقيم پترزبورگ با وزير خارجه روس در شهر متوقف و با كمال حرارت سرگرم قضيه مواد عهدنامه هستند و جزء عمده اين معاهده راجع به عمل ايران است . ساير مطالب تصفيه شده و گذشته است . اما مسئله ايران جدا موضوع بحث است و در ضمن اظهار اميدوارى كرده بودند كه تا اول پاييز آينده تمام مواد معاهده فيصل يافته و از دو جانب به امضاء خواهد رسيد . بلى توجه آلمان به طرف ايران و گرفتن امتياز تشكيل يك بانك شرقى آلمانى بيشتر بر حرارت طرفين افزوده ، دانستند كه اگر چندى ديگر هم به مماطله صرف وقت كنند يك رقيب پرقوتى پيدا كرده قهرا فرانسه هم سرى داخل نموده كار مشكل خواهد شد و از اختصاص به آن دو خارج خواهد گرديد .
مقالهء دوم روز بعد شمارهء 113 مورخ 10 سپتامبر ، درج گرديد و متن آن چنين است :
« اين ايام شنيده مىشود كه معاهدهء مزبور ، از تحت نظر و بحث خارج و تمام مواد و فصول آن تعيين شده است عقلا و دانشمندان مىدانند كه با اين وضع غفلت و بىخبرى ما ، امضاء عهدنامه همان و خاتمه يافتن سلطنت و استقلال ايران همان . زيرا كه به مجرد صحه شدن معاهده ، طرفين بىدرنگ به عمليات شروع خواهند نمود و دنبالهء خيال را خواهند گرفت . ما چندان از وزراى خود شكوه و گله نداريم زيرا اينها سالها است پيه اين كار را به تن خود ماليده و به درجه [ اى ] مرعوب شدهاند كه در مقابل اجانب جز اطاعت و فرمانبردارى كارى نمىكنند ، يكى از وزراء خيلى غيور ما مكرر به خود نگارنده گفته است : « براى شاه وزراء و داخله مملكت هرچه مىخواهيد بنويسيد اما زنهار كه اسمى از خارجه نبريد و به سم اسب آنها بىادبى ننماييد كه ما در مخدور افتاده گرفتار تغييرات وزراء مختار مىشويم . » در مسئله ملك التجار كه حبل المتين از روى دلسوزى و مطالبه حقوق ملى دو سه سطر نوشت انواع مجازات را ديده ، اول توقيف گرديد ، بعد معذرت خواسته بالاخره پنجاه تومان جريمه كردند . و در مقابل قرار شد ، حاجى ملك را به وزارت عدليه بفرستند و تاكنون به وعدهء خود وفا نكردهاند . روزنامههاى ملا نصر الدين و تازه حيات و ساير جرايد روسيه چيزى نيست كه نگويند و نسبت به سلطان ، وزراء و وكلاى ما ننويسند و ابدا احدى جرئت اظهار ندارد . اما در مقابل يك كلمه بگو و قيامت را تماشا كن . حاصل آنكه ما از وزرا ، توقعى نداريم ، البته توقع ما از وكلا است كه با اين همه هياهو و اظهارات چرا در اينگونه موارد به تكاليف خود عمل نمىكنند . »
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 175
مساهمون: ادوارد براون
ص١٧٥