نموده است .
بارى از مطلب دور نيفتيم ، هرچه از عمر دول بيدار مىگذرد ، تجربه و درايت آنها بيشتر مىشود و بر خطاهاى سابقه خود برخورده و در آتيه جلوگيرى از وقوع امثال آن قسم خطاها مىنمايند . دول اروپا در قرن گذشته در ضديت با يكديگر مصر و مبرم بودند و متصل با خود به زدوخورد مشغول مىشدند ، چنان كه حروب ناپلئونى با انگلستان و روسيان و ساير محاربات دول شاهد صدق قضيه است . به اين واسطه اغلب از قواى مادى و معنوى خود كاسته ، در عوض نفع ضرر مىبردند . اول دولتى كه به ضرر اين مطلب برخورد ؛ دولت انگليس بود ، و بدينسبب محاربات را با دول قويه كنار نهاده و باب محاربه پلتيكى را باز كرد و كارها را اغلب به لقلقه زبان و بنان از پيش برد . تدريجا سايرين نيز فهميده محاربه شمشير و تفنگ را كنار نهاده مسئله قلم و زبان را پيش كشيدند ، و رقابتها را منحصر به پلتيك بازى و گربه رقصانى قرار دادند . در اين اواخر - دولت فرانسه ملتفت يك نكته بزرگ شد ؛ كه امر رقابت موجب خسارت است . چنان كه سالها بود انگليس در مصر و سودان و فرانسه در مراكش مشغول ازدياد نفوذ خود بودند . لكن امر رقابت كار را بر آنها تنگ نموده و جانب امور را خنثى و بىاثر مىنمود . نه انگليس از ترس فرانسه به مصر زور مىآورد و نه فرانسه از خوف انگليس در مراكش يد و بيضايى مىكرد . بنابراين مسيو دلكاسه محرك اين سلسله اتحاد شده و به طرفين حالى نموده كه اگر حال بر اين منوال باشد ، تا صد سال ديگر نه انگليس را در مصر نفعى و نه فرانسه را در مراكش بهره [ اى ] عايد خواهد شد . بلكه هريك مجبورند مبالغى در عرض سال خرج رقابت كنند .
فرانسه بايد يك عده از رجال و علماء و جرايد مصر را به ضرب پول با خود همراه نمايد . و بالعكس انگليس در مراكش . و شايد در اين اثناء كه طرفين سرگرم رقابتند . يك واقعه پيش آيد و سر هردو بىكلاه بماند ، و مصرىها مثل ژاپنيها شوند . پس بهتر آنست كه عاقلانه باهم نشسته برادرانه امور را تصفيه و عادلانه مابهالتزاع را تقسيم كنند . و هركدام بروند پس تسخير قسمت خود از هم مطمئن باشند و دردسر به هم ندهند . بنابراين مصر و سودان متعلق به انگلستان و مراكش به فرانسويان گشت . و از حسناتفاق يك واقعه هم پيش آمد كه طرفين سخت به اتحاد خود چسبيده ، فهميدند كه معاهده و يكرنگى براى آنها چه فايده داشته . و آن واقعه طرفدارى آلمان از مراكش شد مسلم است كه اگر اين اتحاد واقع نمىشد . لابد فرانسه هم آرام نمىنشست و در مصر همان كار را كرده هردو بىنصيب مىشدند . فرانسويها در ضمن به روسها كه ضعيف و همعهدشان بود ، حالى كردند كه اينقدر پيچيدگى كرده ، خود را بىفايده ندارد صلاح كار شما در دوستى با انگليس است . انگليس هم اين كار را از خدا
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 174
مساهمون: ادوارد براون
ص١٧٤