فصل ششم موافقتنامهء روس و انگليس از ديدگاه ايران
در فصل پيشين ، به موافقتنامهء روس و انگليس ، منعقد در 31 اوت 1907 ، تنها اشارهاى رفت .
زيرا بحث بيشتر در آن باب ، توالى سير حوادث را قطع مىكرد . مختصر مىتوان گفت اين موافقتنامه به سه كشور آسيايى تبت ، افغانستان و ايران مربوط بود كه مدتها موضوع رقابت روس و انگليس بودند .
هدف اين توافقنامه اين بود كه تا حد امكان به آن رقابتها پايان داده و بين روس و انگليس ، در باب مسائل بيشمارى كه در گذشته به اختلافات قابلملاحظهاى بين دو كشور انجاميده و لااقل يك بار آنان را در آستانهء جنگ قرار داده بود ، حسنتفاهم برقرار سازد . اميد بدانكه سرانجام نتيجهء مطلوب حاصل گشته ، استقبال هردو كشور از اين توافق را با ابراز هيجان بسيار در پى داشت . گرچه طبعا در هردو كشور اقليتى بودند كه در اين مورد غرولند كرده و باور داشتند كه از اين رهگذر كشورشان بيش از آنچه كسب كرده از دست داده است .
در انگلستان ، اگرچه اين توافق حتى از سوى رهبران مخالف به مثابه يك پيروزى سياسى تلقى گرديد ، ولى شديدا مورد انتقاد برخى سياسيون آشنا به مسائل ايران ، همچون لرد كرزن و آقاى اچ . اف . بى . لينچ قرار گرفت . امّا ، طبق معمول ، اين انتقاد چندان ناظر بر كيفيت تعيين سرنوشت ايران در عين ناديدن احساسات اين كشور نبود ، كه بيشتر به تقسيم بالقوهء خاك اين مملكت بين دو همسايهء بزرگش - كه بهنظر مىرسيد از قبل پيشبينى شده باشد - بازمىگشت . اين توافق نه از جهت اساسى غيراخلاقى آن ، كه به لحاظ آنكه انگلستان سهم بدتر را كسب كرده بود ، مورد انتقاد قرار مىگرفت . بااينوجود ، آقاى لينچ طى سخنرانى بسيار فصيحى كه در 14 فوريهء 1904 نتوانست بهطور كامل در مجلس نمايندگان ايراد كند ، امّا بعد در نشريهء « امپريال اند اژياتيك كودرترلى » ، در ماه آوريل ، درج گرديد ، هردو جنبهء توافق را مورد بررسى قرار داد . وى راجع به فعاليت خود در ايران گفت : « از سه جادهاى كه دوستان و شخص خودم در ايران ساختهايم و صدها مايل را درمىنوردد ، اين دو آقاى شريفى كه برابر من قرار دارند ، دو جاده را - جادهء قم به تهران با مجوز امتداد تا اصفهان و