كورمال راهش را در تاريكى زادهء هرجومرج ، ورشكستگى و آشوب به سوى نور مىگشايد كه با مسرت تمام با ساير ممالك سعادتمند از پرتو اين نور مستفيض گردد . اگر خشم آنان با ديدن هر مدرك تازه از بىايمانى و خصومت بيباكانهء پادشاهشان نسبت به آرمانى كه آنچنان نزد ايشان عزيز است فزونى يافته و گهگاه به سوى پارهاى اعمال كشيده مىشوند كه اگرچه از نظر ما تأسفبار است ، امّا نمىتوانيم با بىاحتياطى آن را محكوم كنيم ، مايهء تعجب و شگفتى خواهد بود ؟ براى آنكه بتوان منصفانه ايران امروز را مورد قضاوت قرار داد ، بايد آن را همانسان قضاوت كرد كه انگلستان تحت سلطنت چارلز اوّل يا فرانسهء تحت حكومت لويى شانزدهم را قضاوت مىكنيم ؛ امّا انگلستانى بدون كرامول و فرانسهاى بدون دانتون .
همان دوست مكاتبهاى كه اخيرا مذكور افتاد ، در نامهاى به تاريخ 5 دسامبر 1907 مىنويسد :
« براى درك اين مقالهء روح القدس ، بايد بدانيد كه اين نوشتار يك ماه قبل ، طى يكى از همان ادوار وحشتناكى كه در سال پيش گهگاه پديدار مىشد و همهچيز بسيار نااميدكننده مىنمود - ناآراميهاى فراگير ، شاه در حال دسيسه عليه ملت خود و مردم تحت فشار ناشى از بيم نسبت به خطر نهايى و ديوانه از خشم عليه پادشاهى كه ترجيح مىدهد شاه ملتى دربند بيگانه باشد تا پادشاه مشروطهء ملتى آزاد - نگاشته شده است . اين مقاله ، چنان كه خواهيد ديد ، تهديدى است آشكار عليه شاه و به وى هشدار مىدهد كه سرنوشتى چون عاقبت پدربزرگش و امين السلطان در انتظار اوست ، مگر آنكه روش خود را اصلاح كند . اين روزنامه توسط مجلس ملّى توقيف و پرونده ، سردبير آن تحت پيگرد قانونى قرار دارد . »
شايد بتوان اين را هم افزود كه همان زمان كه « روح القدس » شاه را تهديد مىكرد ، حبل المتين مردم را به تسليح و آمادگى براى ريختن آخرين قطرهء خون در راه دفاع از كشور فرامىخواند . اين مقالات زنگ خطرى براى سكنهء اروپايى ايران به صدا درآورد و آنان اين سخنان را توصيهاى به « جهاد » و مظهرى از « كهنهپرستى » تلقى مىكردند . در حالى كه اگر خود ايشان در شرايط وجود خطر ملّى چنين احساساتى را بروز مىدادند ، نام زيباتر « وطنپرستى » را بدان اطلاق مىكردند . به هرصورت ، رهبران نهضت بيش از آن نگران رفع هرگونه دستاويز جهت دخالت بيگانه بودند كه بگذارند اروپائيان مقيم ايران به هرصورت مورد مزاحمت قرار گيرند ؛ و بنا به عقيدهء اكثر ناظران صاحب صلاحيت ، شاه امنيت شخص خود را مديون همين ملاحظات بود .
در 12 نوامبر ، شاه رسما از مجلس ديدار و براى چهارمين بار سوگند وفادارى به مشروطيت را ادا
انقلاب مشروطيت ايران ( فارسي ) — صفحة 160
مساهمون: ادوارد براون
ص١٦٠