تركمانان ، بعينه گذشته ، يعنى قبل از آنكه روسها قدرتشان را درهم شكسته و قلمرو ايشان را ضميمهء روسيه سازند ، به جادهء تهران - مشهد حمله مىكردند ؛ و در ايالات فارس ، كرمان و ساير نقاط ناآراميهاى كموبيش جدى حاكم بود . در 4 نوامبر ، محتشم السلطنه تهران را به عزم اروميه ترك گفت . امّا تا 22 دسامبر به آنجا نرسيد و نتوانست تا قبل از 29 دسامبر با طاهر پاشا ، فرمانده ترك ، وارد مذاكره شود .
در اواخر اكتبر ، اقدامات شاه سوءظن عظيمى را موجب آمد و خطابههاى تحريككنندهاى عليه وى در برخى مساجد ايراد گرديد . در همان حال ، جريدهاى به نام « روح القدس » ، در شمارهء مورخ 6 نوامبر خود ، مقالهاى آنچنان خشونتآميز و تهديدكننده عليه وى درج نمود كه بلافاصله توقيف شد و اقداماتى عليه سردبير آن صورت گرفت . اين مقاله تحت عنوان « نطق غيبى يا اشارهء لاريبى » با اين شعر آغاز مىگشت :
« مگر به گوش سليمان ز من رساند باد * نصيحتى كه در او خير سلطنت باشد
« ما را نه هواى سلطنت است و نه خيال وزارت . در حفظ وطن و حمايت هموطنان به جان بكوشيم و از حرف حق گفتن چشم نپوشيم . ميان رعيت - بنده فرق است . اطاعت شهوات نفسانى بر بنده لازمست نه بر رعيت . زيرا كه رعيت بنده نيست و آزاد است ، بلكه با خود شاه هم مساويست . فقط حقوق پاسبانى سلطان را بايد پاداش داشته باشند . درصورتىكه شاه هم به وظيفهء شبانى و پاسبانى خود عمل كند .
« گوسفند از براى چوپان نيست * بلكه چوپان براى خدمت اوست . »
سپس نويسنده به بررسى اجمالى تاريخ ايران پرداخته و اسماء و اعمال شاپور ساسانى و ديگر پادشاهان بزرگ ايران را تذكار مىدهد كه در نبردها و فتوحات خود امنيت جان و مال اتباع خويش را در نظر مىگرفتند . به عقيدهء نويسنده ، فساد تأسفبار از زمان ظهور سلسلهء قاجار آغاز شد . امّا گرچه طى سلطنت فتحعلى شاه و محمد شاه ، 1797 - 1848 ميلادى ، ايران سرزمينهايى را از دست داد ، كشور بهطور نسبى همچنان در رفاه و امنيت بود « 1 » . نويسنده چنين ادامه مىدهد كه : « دور سلطنت كه به ناصر الدين شاه رسيد ، ورق برگشت ، ستارهء بدبختى ملت طالع شد . جماعت تنپرور پستفطرت
هامش
( 1 ) . آغا محمد خان ، بنيانگذار سلسلهء قاجاريه در 1795 ميلادى به نبرد عليه گرجستان مبادرت و تفليس را به تصرف آورد . قراردادهاى موهن گلستان - 12 اكتبر 1831 - و تركمانچاى - 21 فوريه 1828 - كه ايران به اجبار با روسيه منعقد كرد ، هردو در سلطنت فتحعلى شاه ، 1834 - 1797 ، انعقاد يافتند .