مىگويم : محتمل است كه نام بردن از خصوص إبراهيم و اسماعيل عليهما السّلام ناظر باشد به فرمودهء خداى تعالى :
ثُمَّ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً
« 1 » ؛ آنگاه بر تو وحى كرديم از آيين پاك ابراهيم پيروى كن . و فرمودهء خداوند :
مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ
« 2 » ؛ [ و اين آيين اسلام همان ] آيين پدر شما ابراهيم است ، او قبل از اين ، شما را مسلمان ناميد . و فرمودهء خداى تعالى :
قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ
« 3 » ؛ بگو [ اى پيغمبر ] محقّقا مرا خدا به راه راست هدايت كرده است به دين استوار و آيين پاك ابراهيم كه وجودش از لوث شرك و عقايد باطل مشركين منزّه بود . و براى توجه دادن به اينكه شيوهء پاك بر حقّى كه خداوند - عزّ و جل - پيغمبرش صلّى اللّه عليه و إله را به آن امر فرموده همان شيوه و طريقهء شيعه است ، هرچند كه شمارهء افرادشان اندك و در نظر مردم كم اهميت باشند ، و اين شريعت ابراهيم و حقيقت توحيد است .
و دليل بر آنچه ياد كرديم روايتى است كه نيز ثقة الاسلام كلينى رحمه اللّه در روضهء كافى از حضرت ابو جعفر امام باقر عليه السّلام آورده كه فرمود : هيچ كس از اين امت به دين ابراهيم عليه السّلام عمل نمىكند مگر ما و شيعيان ما ، و هيچ كس از اين امّت هدايت نشده مگر به سبب ما ، و هيچ كس از اين امت گمراه نگرديده جز به سبب [ مخالفت با ] ما « 4 » . و اين فرمايش از آن حضرت عليه السّلام تسلّى دلهاى شيعيان و تشويق و پاكسازى آنان و امضا و تحكيم شيوه و روش ايشان است ، لذا سخنش را با سوگند و حرف تحقيق و جملهء اسميّه تأكيد كرد ، و اينكه فرمود : « و إن كان هؤلاء على دين أولئك » اشاره به عامّهء كوردل و تعريض به آنان است ، و « اولئك » اشاره به رؤساى آنها سردمداران گمراهى - كه خداى تعالى لعنتشان كند - مىباشد ، زيرا كه زمان تقيّه و جاى تقيّه بوده است . و منظور حضرت از اول تا آخر سخن آن است كه شيعيان از جهت آنچه در مخالفينشان از كثرت و عزّت ظاهرى و متنعّم بودن به نعمتهاى دنيوى ، و غوطهور بودن در خواستههاى نفسانى از پول و زيور و رياست مىبينند ، و خودشان را برعكس آنان در حالات سخت مشاهده مىكنند اندوهگين نشوند ، و براى مال و منال به رقابت با آنها نپردازند ، و به دنيا رغبت نكنند و به آنچه خداى تعالى از دين حق برايشان نعمت داده كه پيغمبرش صلّى اللّه عليه و إله و امامانشان را به آن امر فرموده است خرسند باشند ، خداى - عزّ و جل - فرموده :
لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ * مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ * لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها
هامش
( 1 ) . سوره نحل ، آيه 123 .
( 2 ) . سوره حج ، آيه 78 .
( 3 ) . سوره انعام ، آيه 161 .
( 4 ) . روضة الكافى ، 254 ، ح 359 .