مىگويم : ضميرى كه در فرمودهء امام عليه السّلام : « حتّى يتبيّن لهم » مستتر است به امام عليه السّلام برمىگردد ، يعنى اينكه تكليف خلق در زمان غيبت آن است كه بر اعتقادى كه داشتهاند باقى بمانند ، و كسى كه مدّعى نيابت خاصّه و وكالت از امام عليه السّلام شود را تصديق ننمايند ، تا اينكه امامشان ظاهر گردد ، و از اينجا معلوم مىشود كه منظور امام عليه السّلام است ، پس بر مردم واجب است از كسى كه مدّعى امامت يا نيابت خاصّه از آن حضرت در زمان غيبت دوم شود پيروى نكنند تا هنگامى كه با دلايل و نشانههايى كه از پدرانش عليهم السّلام روايت گرديده و آثار و معجزاتى كه از حضرتش صادر مىشود - همچنانكه از پدران گراميش صادر مىشد - امر ظهورش درست و معلوم آيد .
و از دلايل آنچه ياد كرديم نيز روايتى است كه شيخ صدوق قدّس سرّه به سند خود از ابان بن تغلب آورده كه گفت : حضرت ابى عبد اللّه امام صادق عليه السّلام فرمود : زمانى بر مردم خواهد آمد كه سبطهاى در آن زمان به مردم مىرسد . . . تا آنجا كه راوى گويد : عرضه داشتم : سبطه چيست ؟ فرمود : فترت [ فاصلهء زمانى كه مايهء سستى اعتقاد مردم شود ] و غيبت امامتان ، راوى گويد : عرض كردم : در آن ميان چكار كنيم ؟ فرمود : بر آنچه [ اكنون ] هستيد باقى بمانيد تا اينكه خداوند ستارهتان را برايتان طالع سازد .
مىگويم : منظور از طلوع ستاره ؛ ظهور امام عليه السّلام است . و دليل بر اين بيان روايتى است كه شيخ نعمانى رحمه اللّه به سند خود از ابان بن تغلب از امام صادق عليه السّلام آورده كه فرمود : اى ابان به مردم [ جهان - خ ل ] سبطهاى خواهد رسيد . . . تا آنجا كه گويد : عرضه داشتم : فدايت گردم : پس در آن هنگام چگونه رفتار كنيم ؟ و در آن ميان چكار كنيم ؟ فرمود : به سوى آنچه بر آن هستيد روى آوريد تا هنگامى كه خداوند صاحب آن را برايتان بياورد « 1 » .
و روايتى كه ثقة الاسلام محمد بن يعقوب كلينى رحمه اللّه به سند صحيحى از مولايمان حضرت ابو جعفر باقر عليه السّلام آورده كه فرمود : همانا ما همچون ستارگان آسمان هستيم كه هرگاه ستارهاى غروب كند ستارهء ديگرى طلوع مىنمايد ، تا آنگاه كه با انگشتانتان اشاره كنيد و گردنهاىتان را بكشيد خداوند ستارهتان را از شما غايب سازد ، پس فرزندان عبد المطلب يكسان شوند كه دانسته نشود كدام از كدام است ، پس هرگاه ستارهتان طلوع كرد پروردگارتان را سپاس گوييد « 2 » .
( 5 ) و آن را شيخ نعمانى اينچنين روايت آورده : همانا ما همچون ستارگان آسمانيم كه هرگاه
هامش
( 1 ) . غيبت نعمانى ، باب فى مدح زمان الغيبة .
( 2 ) . اصول كافى ، 1 / 338 .