مىگويم : در اين حديث شريف تأمّل كنيد ، و در خبر دادن امام صادق عليه السّلام به وقوع غيبت امام و قطع شدن سفير بين او و بين مردم در غيبت كبرى ، و دستور دادن به تمسّك نمودن به آنچه مؤمنين در دست دارند تا هنگام ظهور امام - عجل اللّه فرجه الشريف - و منظور از « آنچه در دست دارند » همان است كه مأمور به آنند از اصول و فروع و سنتها و پيروى علماى عامل و حافظان اخبار ائمهء طاهرين - سلام اللّه عليهم اجمعين -
و شيخ نعمانى قدّس سرّه بر اين مقصود توجه داده ، كه پس از سخنانى در اينباره گويد : « اينكه در حديث عبد اللّه بن سنان آمده : شما چگونه خواهيد بود درحالىكه امام هدايتكننده و نشانهء آشكارى را نبينيد ؟ در اين حديث دلالتى هست بر آنچه روى داده و گواه جريانى است كه پيش آمده كه سفراى آن حضرت عليه السّلام كه بين امام و شيعيان واسطه بودند از دنيا رفتند و نظام و پيوستگىشان قطع شد ، زيرا كه سفير بين امام و شيعيانش در حال غيبتش همان نشانه است ، پس چون گرفتارى خلق به حدّ نهايت رسيد ، آن نشانهها برداشته شد و ديگر به چشم نخواهد خورد تا اينكه صاحب حق عليه السّلام ظاهر گردد . و آن حيرتى كه به ما گفته شده و [ از سوى معصومين عليهم السّلام ] اعلام گرديده بود واقع گشت ، و كار غيبت دوم - كه شرح و تأويل آن در حديثهاى بعد از اين فصل خواهد آمد - درست شد ، از خداوند خواهانيم كه بينش و راهيابى بيشترى به ما عنايت فرمايد و با رحمت خويش ما را به آنچه مايهء خشنودى او است توفيق دهد » « 1 » .
و از احاديثى كه بر مقصود دلالت دارند روايتى است كه شيخ صدوق در كتاب كمال الدين به سند صحيحى « 2 » از زراره آورده از حضرت ابى عبد اللّه امام صادق عليه السّلام كه فرمود : يأتى على النّاس زمان يغيب عنهم إمامهم ، قلت له : ما يصنع الناس في ذلك الزّمان ؟ قال : يتمسّكون بالأمر الّذى هم عليه حتّى يتبيّن لهم ؛ زمانى بر مردم فرامىرسد كه امامشان از آنان غايب مىشود ، زراره گويد : به آن حضرت عرضه داشتم : مردم در آن زمان چكار كنند ؟ فرمود : به همان امر [ و اعتقادى ] كه بر آن هستند پايدار مانند تا اينكه برايشان آشكار شود « 3 »
هامش
( 1 ) . غيبت نعمانى ، 83 .
( 2 ) . شيخ صدوق از پدرش روايت آورده كه گفت : حديث آورد ما را عبد اللّه بن جعفر حميرى از ايوب بن نوح از محمد بن ابى عمير از جميل بن درّاج از زراره از حضرت ابى عبد اللّه بن امام صادق عليه السّلام . . . و اين راويان همگى ثقهء جليل القدر هستند . ( مؤلف رحمه اللّه ) .
( 3 ) . كمال الدين ، 2 / 350 ، باب 33 ، ح 44 .