مطلب دوم : در دلالت حديث ياد شده بر موضوع مورد بحث ، بيان مطلب اينكه فرمودهء امام عليه السّلام : « كه همانا غيبت دوم واقع شد » علت آوردن براى : « و به كسى وصيت مكن كه پس از فوت تو جانشينت شود » مىباشد ، پس دلالت مىكند بر اينكه غيبت كبرى آن است كه وكالت و نيابت خاصّه در آن قطع گرديده ، سپس اين معنى را تأكيد فرموده به اينكه : « و كسى كه ادعاى مشاهده كند بر شيعيانم خواهد آمد . . . » و به قرينهء اوّل سخن شبههاى نيست كه منظور از ادعاى مشاهده ، گونهء مخصوص آن است كه براى سفراى چهارگانهء آن حضرت عليه السّلام كه در زمان غيبت نخستين ( غيبت صغرى ) ستوده و معروف بودند انجام گرفته بود ، كه آن حضرت تصريح فرمود كه : « هركس آن را در غيبت كبرى مدعى شود دروغگوى تهمتزننده است ، و لا حول و لا قوّة الّا باللّه العلى العظيم » .
حاصل اينكه منظور از مشاهده آنگونه مشاهدهاى است كه مقيّد به عنوان بابيّت و نيابت خاصّه باشد ، مانند آنچه براى سفراى چهارگانهاى كه در زمان غيبت صغرى بودهاند تحقق يافت ، نه مطلق مشاهده ، و اين از باب آوردن مطلق و منظور داشتن مقيّد ، يا ذكر عام و إرادهء خاص مىباشد و اينگونه به كار بردن الفاظ بسيار و در عرف و لغت شايع است ، چنانكه گويى :
« گوشت خريدم » يا « گوشت خريدارى كن » و منظورت خصوص گوشت گوسفند باشد نه مطلق گوشت ، و همچنانكه ياد آورديم قرينه در سخن موجود است و از اين قبيل است فرمودهء خداى - عزّ و جل - :
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطِ
« 1 » ؛ بگو [ اى پيغمبر ] ما ايمان آوردهايم به خدا و شريعت و كتابى كه بر ما نازل شده ، و آنچه بر ابراهيم و اسماعيل و اسحاق و يعقوب و اسباط نازل گرديده است . كه « اسباط » لفظ عامّى است و مقصود از آن خاصّ است ، زيرا كه بر همهء اسباط ( - نوادگان يعقوب ) كتاب و وحى و حكم نازل نگشت ، بلكه فقط بر بعضى از آنها نازل شد ، و همچنين در توقيع شريف منظور از « مشاهده » گونهء خاصّ آن است ، چنانكه به يارى خداى تعالى برايت بيان داشتيم . و به اين وجه معلوم مىگردد كه بين اين توقيع شريف و بين وقايع بسيارى كه در كتابهاى متعددى مانند بحار و النّجم الثاقب و دار السلام شيخ عراقى و غير آنها ذكر گرديده هيچ منافاتى نيست ، كه آن وقايع دلالت دارند بر وقوع مشاهده در زمان غيبت كبرى براى بسيارى از مؤمنانى كه به شرف لقاى آن حضرت - عجل اللّه
هامش
( 1 ) . سوره آل عمران ، آيه 84 .