و مؤمن هم وصف نشود ، و به تحقيق كه مؤمن برادر خويش را ديدار نمايد و با او مصافحه كند ، پيوسته خداوند به آندو توجّه نمايد و گناهان از رخسارشان همچون برگ از درخت مىريزد . « 1 »
مىگويم : اين حديث از احاديث دشوار است ، و آنچه پس از تأمّل در آن برايم ظاهر شد ، اينكه : منظور بيان محال بودن احاطهء خلايق به صفات خداوند و محال بودن احاطهء غير از پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله به صفات و مقامات و حقيقت آن حضرت و محال بودن احاطهء غير امامان عليهم السّلام به صفات و شؤون و حقيقت ايشان ، و محال بودن احاطهء غير مؤمن بر صفت و شأن مؤمن است ، زيرا كه ناقص نمىتواند به كنه كامل برسد كه از درك مقام او قاصر است ، لذا در حديث آمده : اگر ابو ذر آنچه در دل سلمان است مىدانست او را مىكشت . « 2 » و در حديث ديگرى است : او را تكفير مىكرد . « 3 »
و بيان اين مطلب نسبت به معرفت خداوند متعال واضح است ؛ امّا نسبت به پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله فرمود : « كيف يوصف عبد احتجب اللّه عزّ و جلّ بسبع » ؛ چگونه مىتوان توصيف كرد بندهاى را كه خداوند به هفت حجابش پوشيده . . . . ممكن است مراد اين باشد كه پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله به حجابهاى هفتگانهء ايمان پوشيده شده . چنانكه در رواياتى از اصول كافى آمده ، يعنى : چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله در درجات ايمان به خداوند كامل است بهطورىكه هيچكس در ايمان بالاتر از او نيست ، براى غير او توصيفش و احاطه به كنه و شأنش امكان ندارد ، چون كوتاهتر از درك آن است .
و ممكن است منظور از كلمهء سبع ( هفت ) ، آسمانهاى هفتگانه باشد ، يعنى : چگونه وصف شود بندهاى كه از شأن بلند و مقام شامخ و برجستهاش اينكه : خداوند او را به جايگاهى بالا برد كه احدى از خلقش را به آنجا نرسانده است . و بنابر هردو معنى ، مفعولبه محذوف است يعنى : « كيف يوصف عبد احتجب اللّه إيّاه » و لفظ عبد قرينه بر محذوف مىباشد و حذف مفعولبه جدا بسيار است ، از آن جمله فرمودهء خداى - عزّ و جلّ -
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ ؛
« 4 » خداوند روزى هركس را بخواهد فراخ و يا تنگ نمايد .
و در معنى اين جمله : « كيف يوصف عبد احتجب اللّه عزّ و جلّ بسبع » وجوه بعيدى نيز گفته شده ، كسانى كه مايل باشند از آنها مطلع شوند به مجلّد دوم كتاب مرآة العقول مراجعه كنند .
هامش
( 1 ) . كافى : 2 / 182 .
( 2 ) . كافى : 1 / 401 .
( 3 ) . مشارق الانوار : 193 .
( 4 ) . سوره رعد ، آيه 26 .