شيخ طوسى رحمه اللّه به اين وجه بين آن اخبار را جمع كرده ، و مجلسى رحمه اللّه نيز در دو كتابش مرآة العقول و بحار الانوار همين نظر را نزديك به واقع دانسته است .
مىگويم : چند روايت هم بر جمع يادشده دلالت دارد از جمله :
در الاحتجاج از امير مؤمنان على عليه السّلام است كه فرمود : اگر يك آيه در كتاب خدا نبود از آنچه خواهد بود و آنچه شدنى است تا روز قيامت شما را خبر مىدادم ، آن آيه اين است :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ ؛
« 1 » خداوند آنچه را خواهد محو و آنچه را خواهد اثبات مىكند و نزد او است اصل كتاب [ لوح محفوظ ] . « 2 »
در روايت ديگرى از حضرت رضا عليه السّلام است كه فرمود : ابو عبد اللّه ( صادق ) و ابو جعفر ( باقر ) و علىّ بن الحسين و حسين بن على و على بن ابى طالب عليهم السّلام گفتهاند : اگر يك آيه در كتاب خدا نبود به آنچه تا روز برپايى قيامت خواهد بود شما را خبر مىداديم :
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ . . . .
« 3 »
و با اين بيان نحوهء جمع بين دو دستهء ديگر از اخبار نيز معلوم مىشود كه دستهاى مىگويد :
بداء در امر محتوم واقع نمىشود - چنانكه گفتيم - همانطوركه در بحار از عيّاشى از فضيل آمده كه گفت : شنيدم حضرت ابو جعفر باقر عليه السّلام مىفرمود : از جملهء امور ، امورى حتمى است كه ناگزير خواهد آمد ، و از جملهء امور امورى هست كه نزد خداوند موقوف است ، آنچه از آنها را مىخواهد جلو مىاندازد ، و آنچه را بخواهد محو مىكند و آنچه مىخواهد ثبت مىنمايد ، احدى را از آن - يعنى موقوف - مطلع نساخته است ، و امّا آنچه را كه پيامبران خبر آوردهاند شدنى است ، نه خودش را تكذيب مىكند و نه پيغمبرش و نه فرشتگانش را . « 4 »
و دستهء ديگر دلالت مىكند كه در محتوم نيز بداء واقع مىگردد ، مانند حديثى كه در غيبت شيخ نعمانى به سند خود از ابو هاشم داوود بن قاسم جعفرى آورده كه گفت : در خدمت حضرت ابو جعفر محمد بن على الرضا عليه السّلام بوديم . سخن از سفيانى به ميان آمد و اينكه در روايت است كه امر او از محتوم است . من به حضرت ابو جعفر عليه السّلام عرض كردم : آيا براى خداوند در امر محتوم بداء مىشود ؟ فرمود : آرى ! عرض كرديم : پس مىترسيم در قائم عليه السّلام نيز براى خداوند بداء حاصل شود . فرمود : قائم از ميعاد است و خداوند بر خلاف وعدهاش كارى نمىكند . « 5 »
هامش
( 1 ) . سوره رعد ، آيه 39 .
( 2 ) . احتجاج : 1 / 384 .
( 3 ) . قرب الاسناد : 155 .
( 4 ) . تفسير العياشى : 2 / 217 .
( 5 ) . غيبت نعمانى : 162 .