2 - در همان كتاب از حضرت صادق عليه السّلام آمده كه فرمود : در تورات نوشته شده : هركه تو را نعمتى داد سپاسگزارى كن ، و به هركه تو را سپاس گفت انعام بنماى ، كه اگر نعمتها شكرگزارى شوند از بين نمىروند ، و اگر ناسپاسى گردند پايدار نمانند ، شكر مايهء فزونى نعمتها و ايمنى از دگرگونىها است . « 1 »
3 - و نيز به روايت معاوية بن وهب از حضرت صادق عليه السّلام است كه فرمود : به هركس شكر داده شود فزونى به او عطا گرديده ، خداوند مىفرمايد :
لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ .
« 2 »
د ) معنى شكر : بدان كه شكر ، احسان نمودن در مقابل احسان است و كفر ، بد كردن در مقابل احسان مىباشد ، و اين تعريف را به فضل و كرم الهى الهام شدم ، و تمام تعريفهايى كه دربارهء شكر گفته شده به همين تعريف برمىگردد و نيز اقسام آنكه در روايات آمده به همين معنى راجع است ، و تأمل و بررسى كامل آيات و رواياتى كه از امامان معصوم عليهم السّلام در اينباره روايت شده به اين معنى راهنمايى مىكنند ، مانند اخبارى كه مىگويد : مؤمن مكفّر است . و اينكه :
شاكرترين مردم نسبت به خداوند شاكرترين آنها نسبت به مردم است و روايات ديگر . بنابراين نسبت شكر به خداوند حقيقت است همچنانكه نسبت آن به خلق نيز حقيقت است .
و اين تعريف درستتر و مختصرتر از آن تعريفى است كه دربارهء شكر گفتهاند كه : صرف كردن و به كار بردن نعمتهاى الهى است در آنچه به خاطرش آفريده شدهاند . چون اين تعريف كه آورديم شامل شكر خالق و مخلوق هردو مىشود .
ه ) اقسام شكر و اينكه دعا كردن از اقسام شكر است : و چون معلوم شد كه شكر احسان نمودن در مقابل احسان است ، مخفى نيست كه انواع و اقسام مختلفى دارد ، و ريشهء آنها ، شكر قلبى و شكر زبانى و شكر با اعضاء بدن است .
شكر قلبى : با شناختن نعمت و دانستن اينكه از سوى خداوند است تحقق مىپذيرد ، چنانكه از امام صادق عليه السّلام روايت شده فرمود : هركه خداوند نعمتى به او داد پس به قلب و دل خود آن را شناخت ، شكرش را ادا كرده است . « 3 »
مجلسى رحمه اللّه گفته : شناختن به قلب و دل يعنى قدر آن نعمت را بداند و متوجه باشد كه نعمت دهنده خداوند است . « 4 »
هامش
( 1 ) . كافى : 2 / 94 .
( 2 ) . كافى : 2 / 95 .
( 3 ) . كافى : 2 / 96 .
( 4 ) . مرآة العقول : 8 / 157 .