تخطي إلى المحتوى الرئيسي

نهايت فلسفه ( ترجمه نهاية الحكمه ) ( فارسى ) — صفحة 305

مساهمون:

ص٣٠٥

يادآورى ديگر

پيش از اين گفته شد كه تسلسل تنها هنگامى محال است كه اجزاء سلسله بالفعل موجود و در وجود مجتمع باشند و هر يك بر ديگرى مترتّب باشد . بنابراين اگر وجود بعضى از اجزا بالقوه باشد ، مانند بسيارى از مراتب عدد ، در آن صورت تسلسل محال نخواهد بود ، زيرا عدد تا هر جا كه موجود باشد همواره متناهى است . هم‌چنين ، اگر اجزاء بالفعل باشند ، اما در وجود مجتمع نباشند ، چنان‌كه بعضى از آنها با وجود بعض ديگر معدوم باشند و بالعكس ، در اين صورت هم تسلسل محال نخواهد بود ؛ همچون حوادث زمانى جهان . دليل آن نيز مانند مورد قبل آن است كه آنچه از حوادث با هم موجود است قطعاً متناهى است ( ليكن پيدايش حوادث و پديده‌ها در آينده حد و مرز مشخصى ندارد و نامتناهى است ) . همين‌طور اگر بالفعل موجود باشند و در وجود مجتمع ، ليكن بين آنها ترتّب برقرار نباشد ، يعنى وجود آنها متوالياً بر يكديگر متوقف نباشد ، تسلسل در سلسلهء آنها محال نيست ؛ مانند تعداد نامتناهى از موجوداتى كه ميان آنها هيچ‌گونه رابطهء علت و معلولى برقرار نباشد . معنى اين‌كه در موارد ياد شده تسلسل محال نيست ، آن است كه وقتى يكى از سه شرط ( وجود بالفعل اجزاء و ترتّب ، و اجتماع در وجود ) حاصل نباشد ، يك سلسلهء