تعداد اجزاء ، متناهى است ( جمهور متكلّمين ) .
2 . جسم مركب از اجزاء است ليكن عدد اجزاء بر خلاف نظريّهء اول ، نامتناهى است ( اين قول منسوب به نظّام متكلّم معروف است ) . « 1 »
3 . جسم مركب از اجزاء سخت و ريز و غير قابل انقسام است كه از فرط كوچكى و سختى عملًا تقسيمپذير نيست ليكن در عقل و وهم قابل قسمت است و عدد اجزاء ، بالفعل متناهى است ( قول منسوب به ذيمقراطيس ) . « 2 »
4 . جسم ، جوهر متّصل واحدى است ، چنانكه در حسّ نيز چنين است و تقسيم آن به اجزاء متناهى ، امكانپذير است ( منسوب به شهرستانى ) . « 3 »
5 . جسم ، جوهر بسيطى است كه حقيقت آن ، چيزى جز انفعال و امتداد جوهرى نيست و در خارج و در عقل و وهم قابل تقسيم است ( منسوب به افلاطون الهى ) . « 4 »
6 . جسم ، مركب است از جوهر و عرض ، كه همان جوهر است و جسميّت تعليمى ، كه همان امتداد كمى باشد در جهات سهگانه ( منسوب به شيخ اشراق ) .
7 . جسم ، مركب از دو جوهر است ، يكى ماده كه قوّهء هر فعليتى است و ديگرى اتّصال جوهرى كه صورت آن است . صورت ، همان اتّصال و امتداد جوهرى است كه تا بىنهايت قبول تقسيم مىكند و با دو عرض مختلف ( مثل سفيدى و سياهى ) و يا با ابزارهاى برنده قابل تقسيم است . و آنگاه كه تقسيم آن به سبب كوچكى و سختى
هامش
( 1 ) . نَظّام ، ابواسحق ابراهيم بن سيّار بن هانى از متكلّمان بزرگ معتزلى قرن دوم هجرى ( متوفى حدود 200 ه . ق ) وى از جانشينان و اصل بن عطا مؤسس فرقهء معتزله است و در تاريخ تفكر اسلامى مقام والايى دارد
( 2 ) . ذيمقراطيس / دموكريتDemocriteمعروف به فيلسوف خندان در قرن پنجم قبل از ميلاد مىزيست و نظريه جزء لايتجزّىatomeاز اوست
( 3 ) . شهرستانى ، ابوالفتح محمد بن ابوالقاسم ، عبدالكريم ( متوفى 548 ه . ق ) از دانشمندان معروف و متكلّمان فرقهء اشعرى ، آثار معروف او الملل والنحل ، نهاية الاقدام و المصارعه ، وى در فنون ادب و وعظ و تذكير نيز به نام است
( 4 ) . افلاطون ، فيلسوف بزرگ يونانى ، شاگرد مبرّز سقراط و استاد ارسطو بود ( ولادت 427 ه . ق و وفات 347 ق . م ) او را حكيم الهى نامند و نزد فلاسفهء اسلامى مقام والايى دارد . نظريهء مُثل او معروف است و در سياست و اخلاق آثار گرانقدرى از وى باقى است