از دامنهء تپهء آتشگاه نزديك اصفهان برداشته بودم ، و احتمالا متعلق به همان دوران بودند 29 . نيز چند نمونه سفال ظريف پيدا كردم كه جلا و درخشندگى لطيفى داشتند ، جلايى كه نزد سفالشناسان به جلاى فلزى معروف است . من اين پاره سفالهاى درخشان و ظريف را بر مجموعهء اشياء يادگارى خود افزودم . اهالى از ارزش اين اشياء نادر آگاه هستند ، و قطعاتى را كه ارزش هنرى بيشترى دارند و در هنگام حفر چاههاى جديد يا تعمير قناتها و كاريزهاى قديم كه هنوز آب در آنها جارى است بدست مىآيند ، جمع مىكنند و در معرض فروش مىگذارند .
در داخل حصار شهر قديمى ، و تقريبا در نيمه راه بين قلعه و مركز آن برجى آجرى و رفيع سربرافراشته است كه مردم بدان برج « قديم » مىگويند ، ولى قدمت آن از هزار سال افزون نيست 30 . بعضى از نويسندگان تصور مىكنند كه آنجا آرامگاه خليل سلطان « 1 » ، نوادهء امير تيمور ، و همسر محبوب او شاد ملك است كه در قرن پانزدهم ميلادى ( - قرن نهم هجرى ) مىزيستهاند . عدهاى آن را به زمانى در حدود چهار قرن پيشتر نسبت مىدهند . و آن را مقبرهء طغرل بيگ « 2 » كه در سال 1063 ميلادى ( - 456 هجرى ) وفات يافته است مىشمارند . من اكنون آن آمادگى را ندارم كه بگويم كدام يك از اين دو نظر مطابق حقيقت است 31 .
تنها مىتوانم بگويم كه از اين برج در كتاب اصطخرى ، ابن حوقل ، و ياقوت نام برده نشده است . و از ديدن آن من به ياد برجهايى كه در همدان ديدم مىافتم 32 .
اين برج كه به شكل استوانه ، ولى به خاطر داشتن زواياى متعدد از اطراف
هامش
( 1 ) . خليل سلطان تيمورى ( يا گوركانى ) ، 786 - 814 ه . ق ، پادشاه سلسلهء تيموريان ؛ پسر ميرانشاه گوركانى و نوهء امير تيمور . بعد از وفات ( 807 ه . ق ) امير تيمور به دعوى سلطنت برخاست ؛ پسر عموى خود ، پير محمد جهانگير ، را شكست داد :
و بر سمرقند دست يافت . مردى هنرمند و اهل ذوق و عشرت بود ؛ به عشق مطربهاى ، نامش شاد ملك ، گرفتار شد و يكسره تسليم عشق او گشت . امرا بر او بشوريدند ، و خليل سلطان به درگاه شاهرخ تيمورى رفت . پس از مرگ وى ، شاد ملك نيز خود را با خنجرى هلاك كرد ، و آن هر دو را در يك مقبره در رى به خاك سپردند . م
( 2 ) . طغرل بيگ ، مؤسس و اولين پادشاه ( 429 - 455 ه . ق ) سلسلهء سلاجقهء بزرگ است كه در سن 70 سالگى در رى وفات يافت ، و گويند در برج طغرل مدفون است .
برج طغرل بناى آجرى عظيمى به بلندى 20 متر ، و از بناهاى نيمهء اول قرن پنجم هجرى مىباشد . ضمن تعميراتى كه در سال 1300 ه . ق در آن به عمل آمد كليهء علائم و آثار تاريخى و معمارى عصر سلجوقى ( از قبيل كتيبهء كوفى و نقش و نگار آجرى سبك سلجوقى ) از بين رفت . م